ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΟΙ ΠΙΝΑΚΕΣ

ΒΙΛΑΕΤΙΟ ΤΡΑΠΕΖΟΥΝΤΟΣ

Σχολεία Δάσκαλοι Μαθητές

ΒΙΛΑΕΤΙΟ ΣΕΒΑΣΤΕΙΑΣ

Σχολεία Δάσκαλοι Μαθητές

ΒΙΛΑΕΤΙΟ ΚΑΣΤΑΜΟΝΗΣ

Σχολεία Δάσκαλοι Μαθητές

ΑΝΑΚΕΦΑΛΑΙΩΤΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΣΧΟΛΕΙΩΝ, ΔΑΣΚΑΛΩΝ ΚΑΙ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΩΝ ΤΡΙΩΝ ΒΙΛΑΕΤΙΩΝ

Κοινότητα Σχολεία Δάσκαλοι Μαθητές

*Στα Ελληνικά και Αρμενικά σχολεία μαθήτευαν μόνο Έλληνες και Αρμένιοι αντίστοιχα

*Τα Ελληνικά και Αρμενικά σχολεία δεν είχαν καμία ενίσχυση από το κράτος αλλά συντηρούνταν από τον ίδιο τον Ελληνικό και Αρμενικό λαό αντίστοιχα

*Από τους 152.760 μαθητές Μουσουλμανικών σχολείων:

-26.708 ήταν Τούρκοι ή Οθωμανοί και Τάταροι

-101.010 ήταν μη Τούρκοι Μουσουλμάνοι ή Μουσουλμανοφανείς

-25.042 ήταν Τουρκόφωνοι μεταξύ των οποίων Έλληνες , Αρμένιοι, Ισραηλίτες, Αθίγγανοι, Κόπτες

Σχολεία Τραπεζούντας
α)Μαθητές (όλων των σχολείων της πόλης Τραπεζούντας) 1,860
Μαθητές στο Φροντιστήριο Τραπεζούντας 1,200
Μαθήτριες στο Παρθεναγωγείο 660
β)Δωρεάν φοίτηση (μαθητών και μαθητριών) 1 1,010
γ)Επί πληρωμή 850
Σχόλια
1. Εντύπωση προκαλεί ο μεγάλος αριθμός μαθητών που σπούδαζαν δωρεάν.
Πίνακας διαφόρων στοιχείων του Φροντιστηρίου και των άλλων σχολείων της Τραπεζούντας,

Φίλωνος Κτενίδου 1, «Το Φροντιστήριον Τραπεζούντος»2, ΠΕ 9 (1958) 4737-4752.
Α. Φροντιστήριο 3
1)Το διδακτήριο 4:
α)Θεμελιώθηκε: 19 Σεπτεμβρίου 1899
β)Αποπερατώθηκε: (εγκαίνια)14-15 Σεπτεμβρίου 1902
γ)Δαπάνη ανεγέρσεως του κτιρίου: 11.000 Χρυσές λίρες Τουρκίας
Κτίριο τριώροφο και προς την πλευρά της θάλασσας άλλοι 2 όροφοι 5
2)Περιλάμβανε το 1902:
α)Γυμνάσιο τάξεις 4
β)Σχολαρχείο τάξεις 3
γ)Κεντρικό Δημοτικό Σχολείο τάξεις 4
δ)Νηπιαγωγείο (προκαταρκτική τάξη) τάξη 1
ε)Σύνολο μαθητών του Φροντιστηρίου το 1902: 1040
3)Στοιχεία προγενέστερης λειτουργίας του Φροντιστηρίου:
α) Σχολικό έτος 1855-1856 τάξεις 3 μαθητές 59 απόφοιτοι 3
β) Σχολικό έτος 1859-1860 τάξεις 4 μαθητές 108 απόφοιτοι 7
γ) Σχολικό έτος 1864-1865 τάξεις 6 μαθητές 130 απόφοιτοι 6
δ) Σχoλικό έτος 1869-1870 τάξεις 6 μαθητές 196 απόφοιτοι 9
ε) Σχολικό έτος 1874-1875 τάξεις 5 μαθητές 225 απόφοιτοι 9
στ) Σxoλικό έτος 1879-1880 τάξεις 6 μαθητές 222 απόφοιτοι 9
ζ) Σχολικό έτος 1884-1885 τάξεις 4 μαθητές 99 απόφοιτοι 8
η) Σχολικό έτος 1900-1901 μαθητές 1.050
θ) Σχολικό έτος 1905-1906 μαθητές 1.500 απόφοιτοι 24
ι) Σχολικό έτος 1912-1913 μαθητές 1.800 απόφοιτοι 64
ια) Σχολικό έτος 1920-121 μαθητές 200 απόφοιτοι 7
4)Από το 1904 είχε ουσιαστικά 2 γυμνάσια, αφού κάθε τάξη είχε 2 τμήματα.
5)Λειτουγούσε και εμπορικό τμήμα (από τη Β” τάξη γυμανσίου και πέρα).
6)Από το 1907 λειτούργησε στοιχειώδες διδασκαλείο (με επιμέλεια του γυμνασιάρχη Λιθοξόου).
Β. Κεντρικό Παρθεναγωγείο
α)Τάξεις 8
β)Μαθήτριες (το 1902) 480
Γ. Άλλα στοχεία (το 1902)
1) Ενορία Δαφνούντας Δημοτ. Σχολεία: 2
2) Ενορία Εξωτείχων Δημοτ. Σχολεία: 2 (1 αρρ. και 1 θηλ.)
3) Ενορία Χριστού Δημοτ. Σχολείο: 1
4) Ενορία Θεοσκεπάστου Δημοτ. Σχολείο: 1
5) Παυλίδεια Εκπαιδευτήρια (το 1905):
α)Αρρεναγωγείο 1
β)Παρθεναγωγείο 1
6) Από τον Κωνσταντίνο Θεοφύλακτο ανεγέρθη (1910) στην ενορία Αγ.Γρηγορίου Νηπιαγωγείο («τέλειον») 1
Δ. Ετήσιες δαπάνες λειτουργίας των σχολείων 6: 2.500 λίρ. (το 1902)
Σχόλια
1. Φίλων Κτενίδης: Γεννήθηκε στην Τραπεζούντα του Πόντου το 1889. Το 1906 αποφοίτησε αριστούχος από το Φροντιστήριο (γυμνάσιο) της γενέτειράς
του. Από το 1906 ως το 1909 διετέλεσε λογιστής και φορολογικός συνεργάτης της εφημερίδας «Εθνική Δράσης», που εκδιδόταν τότε στην Τραπεζούντα.
Το 1910 εκδότης και δ/ντης του περιοδικού «Επιθεώρησις». Τον ίδιο χρόνο φοιτητής της ιατρικής του Πανεπιστημίου της Αθήνας. Το 1912-13
κατατάσσεται εθελοντής στον ελληνικό σταρτό στα μέτωπα της Ηπείρου και της Μακεδονίας. Το 1915-17, γιατρός, διευθύνει το μεγαλύτερο ρωσικό
στρατιωτικό νοσοκομείο στα Πλάτανα. Αποστρατεύεται μετά την Επανάσταση του Οκτωβρίου στη Ρωσία. Το 1918, ως πρόεδρος του Εθνικού Συμβουλίου των
Ποντίων στο Κρασνοντάρ, έρχεται στην Αθήνα προς διαφώτιση της Ελληνικής κυβερνήσεως για την ανεξαρτησία του Πόντου. Στη συνέχεια αναχωρεί στο
Παρίσι για ειδίκευση στις ιατρικές σπουδές του. Το 1920 εθελοντής στο μικρασιατικό μέτωπο. Το 1935 εκλέγεται βουλευτής Αθηνών και από το 1938
εγκαθίσταται στη Θεσ/νίκη. Το 1950 εκδίδει την «Ποντιακή Εστία». Ιδρύει το Σωματείο «Παναγία της Σουμελάς» και το 1951 θεμελιώνει τον πρώτο
ναϊσκο στην Καστανιά της Βέροιας. Σήμερα το μοναστήρι αυτό κινεί το θαυμασμό του πανελλήνιου ως μεγάλο επίτευγμα, του οποίου εμπνευστής,
ιδρυτής και κτήτορας δίκαια μνημονεύεται ο Φίλων Κτενίδης. Άφησε πλούσιο συγγραφικό έργο, κυρίως θεατρικά έργα, δραματογραφίες, ηθογραφίες και
κωμωδίες. Τιμήθηκε με το ανώτατο παράσημο του τάγματος των Ταξιαρχών. Πέθανε στις 13 Ιουλίου το 1963 (ΠΕ 14 (1963) 7091-7096).
2. Το Φροντιστήριο Τραπεζούντας ήταν το θέμα διαλέξεως του Φίλωνα Κτενίδη που δόθηκε το 1956 στην αίθουσα της Ευξείνου Λέσχης της Θεσ/νίκης
(σελ.4737).
3. Το 1673 διευθυντής του Φροντιστηρίου ήταν ο Σεβαστός Κυμηνίτης, ο οποίος όμως έμαθε τα πρώτα γράμματα στην Τραπεζούντα. Άρα πολύ πρίν από το
1673 λειτουργούσε κάποιο σχολείο στην Τραπζούντα (σελ.4739-4740). Ως προς την ονομασία «Φροντιστήριο» ο σ. αποκλείει την υπόθεση ότι οι
Τραπεζούντιοι για λόγους σκοπιμότητας απέφυγαν να ονομάσουν «σχολείο» το στοιχειώδες εκπαιδευτήριό τους, για να μην έχουν την ανάμιξη των
τουρκικών αρχών, και το είπαν «Φροντιστήριο». Δέχεται, ωστόσο, την εκδοχή να ονομάστηκε έστι από την πρώτη σύστασή του, όπως και σήμερα
υπάρχουν σχολεία με την επωνυμία Διδακτήριον ή Εκπαιδευτήριον κλπ. (σελ.4740).
4. Πρίν από την ανέγερση του διδακτηρίου το Φροντιστήριο στεγαζόταν σε διάφορα οικήματα, μετόχια κλπ. Χρονογράφος της εποχής (ανώνυμος)
αναφέρει ότι «το ίδρυμα Κυμηνίτου, αναλόγως των χρόνων έλαμψεν αμυδρώς επί δύο σχεδόν αιώνας εις ευτελείς καλύβας, έως ου ο αοίδιμος
Μητροπολίτης Κωνστάντιος ο Τραπεζούντιος ίδρυσε εξ ιδίων το πρώτον Φροντιστήριον το έτος 1844 εν τω οποίω εξετράφησαν επί ήμιση αιώνα αι
παρούσαι γενεαί». Για την ανέγερση του διδακτηρίου (του Φροντιστηρίου) καταρτίστηκε επιτροπή υπό την ηγεσία του μητροπολίτου Τραπεζούντας
Κωσντάντιου, την οποία αποτελούσαν οι: Κων/νος Θεοφύλακτος, πρόεδρος, και Αδαμάντιος Εφραιμίδης, Κων/νος Βελισσαρίδης, Ιωάννης Σειρηνόπουλος, Χ η Γεωργίου Ακριτίδης, Παντελής Λαμπριανίδης και Θεόδωρος Φουντόπουλος μέλη (σελ.4743).
5. Στον κάτω όροφο, στο ισόγειο, στεγάζονταν οι αίθουσες ωδικής, η Φιλαρμονική της Τραπεζούντας, αίθουσες φαγητού των μαθητών, η ιματιοθήκη και
οργανώσεις που είχαν συναφείς με το Φροντιστήριο και με τη μόρφωση γενικά επιδιώξεις, όπως ο Φιλεκπαιδευτικός Σύλλογος «Ξενοφών», ο οποίος
φρόντιζε για την επάνδρωση όλων των ελληνικών σχολείων της ενδοχώρας και του Καυκάσου. Στο μεσαίο όροφο στεγάζονταν το Δημοτικό Σχολείο και
τμήμα του Σχολαρχείου. Στον άνω όροφο στεγάζονταν όλες οι τάξεις του Γυμνασίου και τμήμα του Σχολαρχείου. Στον όροφο αυτόν υπήρχαν αίθουσες
πειραματικής φυσικής και χημείας με πλήρεις εγκαταστάσεις των σχετικών οργάνων. Εκτός από τις πολλαπλές αίθουσες που προορίζονταν για την
ανάπαυση των καθηγητών και των δασκάλων, των «Αναπαυτηρίων», υπήρχαν ιδιαίτερα γραφεία, αναγνωστήριο με πλουσιότατη βιβλιοθήκη και με σπάνια
βιβλία. Επίσης υπήρχε ειδικό βιβλιοπωλείο και χαρτοπωλείο που εξυπηρετούσε τους τροφίμους του σχολείου. Προς την πλευρά της θάλασσας είχε δυο
ακόμη ορόφους, ένα για το κλειστό γυμναστήριο και ένα για το υπαίθριο, που εκτείνονταν σ” όλο το πλάτος του οικοδομήματος (σελ.4747).
6. Το 1902 οι δαπάνες λειτουργίας όλων των σχολείων της Τραπεζούντας ήταν 2.500 λίρ.Τουρκ. Το ποσό αυτό προερχόταν από προαιρετικές εισφορές
(400 λίρ.), από δίδακτρα μαθητών (ευπόρων 900 λίρ.), από έκτακτους εράνους, επιδόματα εκκλησιών κ.λπ. (300 λίρ.) και από προσόδους κτημάτων
(460 λίρ.) (σελ.4744-4745).
Πίνακας 1 ονομάτων αποφοίτων-τελειοφοίτων του Φροντιστηρίου Τραπεζούντας κατά τα σχολ.έτη 1907-1908, 1908-1909, 1909-1910, 1911-1912, 1913-1914, 1914 και 1921, Της Συντάξεως, «Απόφοιτοι-τελειόφοιτοι Φροντιστηρίου Τραπεζούντος», ΠΕ 4 (1953) 1854-1855.
Α. Σχολικό έτος 1907-1908 2 (ΠΕ 7 (1956) 3680)
1. Γεροντίδης Στ. 16. Δημητριάδης Αγαθ.
2. Τιγκλιανίδης 17. Ευφραιμίδης Αναστάσιος
3. Πηλειάδης Γεώργιος 18. Παπαδόπουλος Ιωάννης
4. Πελαγίδης Ισ. 19. Αμαραντίδης Ιωάννης
5. Αμάραντος Θεόφιλ. 20. Λεοντίδης Δημήτριος
6. Κωνσταντινίδης Ιωάννης 21. Παπαδόπουλος Παύλος
7. Σωτηρόπουλος 22. Σπανίδης Μιχαήλ
8. Κωνσταντινίδης Ιωάννης 23. Χαλυβόπουλος Αριστοφ.
9. Αλεκτορίδης 24. Λασκαρίδης Ευρυσθένης
10. Αθανασιάδης Ευστ. 25. Περσόπουλος Ε.
11.Κωνσταντινίδης Ιωάννης 26. Παπαδόπουλος Αναστ.
12. Σαββίδης Αναστ. 27. Υφαντίδης
13. Κωνσταντινίδης Κων/νος 28. Χαλκίδης
14. Παπαδόπουλος Κων/νος 29. Αφουξενίδης Παναγ.
15. Γρηγοριάδης Ζαχαρίας
Β. Σχολικό έτος 1908-1909 3 (ΠΕ 6 (1955) 3464)
1. Παπαδόπουλος Μ. 16. Ιωσηφίδης Π. 31. Χιονίδης Ι.
2. Παυλίδης 17. Λαζαρίδης Λάζ. 32. Σιδηρόπουλος
3. Χειμωνίδης Μωυσής 18. Σιαμλόγλου Μ. 33. Τζαμπερίδης Απ.
4. Ψωμιάδης Αγ. 19. Χαραλαμπίδης Η. 34. Κοροξενίδης Α.
5. Μισαηλίδης Δ. 20. Μολοχίδης Αν. 35. Δημήτριος Αυγερινός
6. Σειράχ Ν. 21. Πηλείδης Σ. 36. Κούσης Μ.
7. Λαζαρίδης Δημήτριος 22. Βαφειάδης Ιορδ. 37. Φωστηρόπουλος Ι.
8. Σταυριανίδης 23. Κυπαρισσίδης 38. Άκογλου Ιωάννης
9. Κιτμιρίδης 24. Παπαδόπουλος Αντ. 39. Κοντοζής Αλ.
10. Χωλίδης 25. Αφουξενίδης Αυξ. 40. Εμιρζάς
11. Χρυσοχοϊδης 26. Κογκαλίδης Άλκης 41. Ταυρόπουλος Π.
12. Κωνσταντινίδης 27. Τσαραμπουλίδης 42. Καρατζόπουλος
13. Μουρατίδης Ε. 28. Θεριανός Στ.
14. Τάντος Θ. 29. Παπουλίδης
15. Σπανίδης 30. Τικτόπουλος Ι.
Γ.Σχολικό έτος 1909-1910 4 (ΠΕ 7(1956) 3606)
1. Ευφραιμίδης Αναστ. 16. Τιγκλιανίδης 31. Αλκεκτορίδης
2. Παπαδόπουλος Ιωάνν. 17. Σαββίδης Αναστάσιος 32. Κωνσταντινίδης Ιωάννης
3. Σωτηριάδης Ευριπίδης 18. Μολυβδάς 33. Κωνσταντινίδης Κων/νος
4. Δημητριάδης Αγαθ. 19. Αμάραντος Θεόφιλ.
5. Ξανθόπουλος 20. Πελαγίδης Ισαάκ
6. Αμανατίδης Ιωάνν. 21. Αφουξενίδης Παναγιώτης
7. Σπανίδης Μχαήλ 22. Γεροντίδης Σταύρος
8. Βαγιανός Ανδρέας 23. Παπαδόπουλος Κων.
9. Σωτηρόπουλος 24. Χαλυδόπουλος Ιωάννης
10. Τσαγκαλίδης Χρήστ. 25. Παχατουρίδης Παναγιώτης
11. Λεοντίδης Δημήτριος 26. Αμαραντίδης
12. Παπαδόπουλος Ανέστης 27. Αμαραντίδης
13. Λασκαρίδης Ευρυσθ. 28. Αθανασιάδης Ευστ.
14. Περσόπουλος 29. Βασιλειάδης Δημήτρ.
15. Παπαδόπουλος Παύλος 30. Κωνσταντινίδης Ιωάννης
Δ. Σχολικό έτος 1911-12 5 (ΠΕ (1953) 1854-1855)
1. Αθανασιάδης Κοσμάς 16. Παρασκευόπουλος Κ. 31. Κωνσταντινίδης Γ.
2. Κούσης Νικόλαος 17. Κουφατζής Ι. 32. Ελευθεριάδης Χαρ.
3. Δημητριάδης Χρυσ. 18. Γραμματικόπουλος Ι. 33. Αθανασιάδης Ηλίας
4. Περσείδης Βασίλειος 19. Γεράκης 34. Χωλίδης Δημήτριος
5. Λαμπριανίδης Κ. 20. Κωνσταντινίδης 35.Συμβουλίδης Δημήτριος
6. Πουταχίδης Αλεξ. 21. Πιστοφίδης Θεόδ. 36. Κωνσταντινίδης Κων/νος
7. Πιστοφίδης Μωϋσής 22. Αντωνιάδης 37. Μυρίδης
8. Πελαγίδης Τηλέμαχος 23. Τριανταφυλλίδης 38. Μουτεσόγλου Νικόλ.
9. Ιεροκλής Ι. 24. Εφραιμίδης Άγγ. 39. Χαριτίδης Θ.
10. Κοκκινίδης 25. Πολατίδης 40. Αβραμάντης Ι.
11. Σαλαπασίδης Ξενοφ. 26. Καπνάς Ν. 41. Ανδρεάδης Σ.
12. Λευκόπουλος Ι. 27.Σεράσης
13. Χαζαρίδης 28. Κούσης Ιωάν.
14. Νικολαϊδης 29. Τσαλιγόπουλος Γαβρ.
15. Βελισσαρίδης Βελισ. 30. Σεϊτανίδης
Ε. Σχολικό έτος 1913-14 6 (ΠΕ 6 (1955) 3180)
1. Παπαδόπουλος Ιωσήφ 16. Ελευθεριάδης Ελευθέριος 31. Παπαδόπουλος Αγαθκλής 46. Τοπαλίδης Αριστοτέλης
2. Καραγκιοζίδης Γεώργιος του Ι. 17. Αλεξανδρίδης Γεώργιος 32. Χαριτίδης Ανδρόνικος 47. Νυμφόπουλος Χρήστος
3. Καραγκιοζίδης Γεώργιος του Π. 18. Παπαδόπουλος Παναγ του Ι. 33. Ιωαννίδης Σταύρος 48. Καντζάς Λάζαρος
4. Ματσκαλίδης Βασίλειος 19. Ταξόπουλος Αναστάσιος 34. Κερίδης Νικόλαος 49. Εσκιτζόγλου Παναγιώτης
5. Λαμπριανίδης Μητροφάνης 20. Διαμαντίδης Ηλίας 35. Κωνσταντινίδης Γεώργιος 50. Μυστακόπουλος Χρήστος
6. Καπανεύς Παναγιώτης 21. Καραγκιοζίδης Ιωάννης του Π. 36. Μουμτζής Δημήτριος 51. Μιχαηλίδης Δημήτριος
7. Φραγκουλίδης Αναστάσιος 22. Γιγαντίδης Χαράλαμπος 37. Βελισσαρίδης Ιωάννης 52. Μωϋσίδης Ιωάννης
8. Παυλίδης Κων/νος 23.Χαριτίδης Δημήτριος 38. Παπαδόπουλος Κ. 53. Σιδηρόπουλος Αριστοτέλης
9. Κακουλίδης Νικόλαος 24. Τζινιβίδης Απόστολος 39. Σπυράντης Θεόδωρος 54. Παπαδόπουλος Λάζαρος
10. Παπαδόπουλος Ιωάννης 25. Σιγκελίδης Χαραλάμπος 40. Καράλλης Κ. 55. Παστιάδης Χρήστος
11. Κουντουρίδης Δημήτριος 26. Κανονίδης Κων/νος 41. Μικρόπουλος Στυλιανός 56. Γραμματικόπουλος Γρηγόριος
12. Βακαλόπουλος Συμεών 27. Βασιλειάδης Παναγιώτης 42. Παπάς Ανέστης 57. Ιωαννίδης Ιωάννης
13. Συμβουλίδης Στυλιανός 28. Σαρακινίδης Ελευθέριος 43. Ξανθόπουλος Κων/νος 58. Ιωακειμίδης Γεώργιος
14. Δημαρχόπουλος Θεόφιλος 29. Χορεμίδης Ιωάννης 44. Γρηγοριάδης Δημήτριος 59. Βασιλειάδης Βασίλειος
15. Παπαδόπουλος Χαράλαμπος 30. Αμάραντος Δημήτριος 45. Παπαδόπουλος Αριστείδης 60. Γερασιμίδης Γεώργιος
ΣΤ. Σχολικό έτος 1914 7 (ΠΕ, περ. Β”, 7 (1981) 408-411)
1. Ι.Π.Κακουλίδης 17. Γ.Κιτρίδης 33. Πατρ.Σωτηριάδης 49. Λιγομενίδης
2. Πελ.Χεριστανίδης 18. Μ.Αδάκτυλος 34. Δημητριάδης 50. Γραμματικόπουλος
3. Α.Παχατουρίδης 19. Βασ. Τσαντεκίδης 35. Καζαντζίδης 51. Χωλόπουλος Θεόφ.
4. Σιγκιρίδης 20. Κοσμάς Προκοπίδης 36. Π.Χαρτοματσίδης 52. Καστάκογλου
5. Σαλονικίδης 21. Λαζαρίδης 37. Στέφ. Γεωργιάδης 53. Ι.Θ. Χαραλαμπίδης
6. Δ. Παυλίδης 22. Π.Μεταλλείδης 38. Ι.Γ.Παπαδόπουλος 54. Λ.Λαμπριανίδης
7. Παναγ. Χαραλαμπίδης 23. Ν.Γραμματικόπουλος 39. Φ.Καρυοφύλλης 55. Γ.Ζερζελίδης
8.Ι.Παλαιστίδης 24. Ι.Παγκαλίδης 40. Σ.Κούσης 56. Ι.Μουρατίδης
9. Χαράλ.Λεοντίδης 25. Ι.Ιγνατιάδης 41. Παναγ.Χαριτίδης 57. Θ.Σωτηριάδης
10. Ι.Ν. Παπαδόπουλος 26. Μ.Χειμωνίδης 42. Μαυρόπουλος 58. Μ.Μισαηλίδης
11. Μιχαηλίδης 27. Ανδρ.Πιστοφίδης 43. Σανταλίδης 59. Ιω.Ελευθεριάδης
12. Χρ. Σαμανίδης 28. Τσιρίδης 44. Αλ.Πολιτίδης 60. Θ.Εφραιμίδης
13. Αλκ.Σιδηρόπουλος 29. Σεϊτανίδης0 45. Συμ.Μελετειάδης 61. Π.Γρηγοριάδης
14. Καπετανίδης Κώστας 30. Χρ.Μεσαρετζίδης 46. Γ.Γιαννόπουλος 62. Ι.Κωνσταντινίδης
15. Αρχ. Σιδηρόπουλος 31. Μουζενίδης 47. Ιορδ. Βελισσαρίδης 63. Ιωάν. Ιωαννίδης
16. Παρίσης 32. Ι.Τάντος 48. Εξακουστίδης
Ζ.Σχολικό έτος 1921 7 (ΠΕ, περ.Β”, 7 (1981) 408-411)
1.Συμεωνίδης Ευθύμιος
2. Παπαδόπουλος (Παπάζωφ) Αλκ.
3. Ζαχαριάδης Γιάννης
4. Συμεωνίδης Κώστας
5. Κωφίδης Γεώργιος
6.Ευρ.Χειμωνίδης
7.Χατζόπουλος Γεώργιος
Σχόλια
1. Θεωρήσαμε χρήσιμο να παραθέσουμε τα ονόματα των αποφοίτων-τελειοφοίτων του Φροντιστηρίου Τραπεζούντας- όσα, εννοείται βρήκαμε κατά την αναδίφησί μας στις σελίδες της ΠΕ- για την πληρέστερη υποβοήθηση του έργου του ερευνητή, κυρίως. Παραβιάζοντας τη σειρά τοποθετήσεως των πινάκων (κατά χρονική σειρά δημοσιεύσεως του βοηθήματος), θέσαμε τον πίνακα αυτόν αμέσω μετά τον πίνακα 43 («διαφόρων στοιχείων του Φροντιστηρίου Τραπεζούντας») για την ενότητα των συναφών στοιχείων.
2. Τα ονόματα των τελειοφοίτων του Φροντιστηρίου Τραπεζούντας του έτους 1907-1908 είναι γραμμένα κάτω από φωτογραφία των μαθητών σε γυμνασιακές επιδείξεις. Στη φωτογραφία υπάρχουν άλλοι τέσσερις μαθητές, των οποίων τα ονόματα δε συμπεριλαμβάνονται στον πίνακα, επειδή, προφανώς, δεν έχουν αναγνωριστεί από τον συντάκτη. Στη φωτογραφία υπάρχει και ο δάσκαλος της γυμναστικής Χριστογιώργης.
3.Τα ονόματα των τελειοφοίτων του έτους 1908-1909 αναγράφονται και εδώ κάτω από φωτογραφία, την οποία έστειλε προς τη Διεύθυνση του περιοδικού ο Δ.Λαζαρίδης από την Καβάλα. Στη φωτογραφία υπάρχουν άλλοι εννές μαθητές που δεν έχουν αναγνωριστεί. Υπάρχουν στη φωτογραφία και οι καθηγητές Ιω.Κουσίδης της τουρκικής, Δ.Χρυσουλίδης των ελληνικών, Ιατρίδης της γυμναστικής, Κων/νος Τσαμπερτίδης των μαθηματικών, Δ.Τσουχνικάς των εμπορικών, Ευάγ.Αντωνιάδης, ιεροκήρυκας των θρησκευτικών, Νικόλαος Λιθοξόος γυμνασιάρχης, Ν.Κοκόλας των γαλλικών, Αριστ.Ιεροκλής τςη φιλολογίας, Μεχμέτ Βέης της τουρκικής και οι παιδονόμοι Ιω.Μωϋσιάδης και Λογγινίδης.
4. Τα ονόματα των αποφοίτων του Φροντιστηρίου 1909-1910 κάτω από φωτογραφία. Υπάρχουν οι καθηγητές Σαουλίδης Παναγ., Χρυσουλίδης Δημ., Τσαμπερίδης, Τσουχνικάς Διον., Αντωνιάδης Ευάγγ. Θρησκευτικών, Παπάζογλου τουρκικής, Λιθοξόος Νικ. Γυμνασιάρχης, Κουσίδης Ιωάν. τουρκικής, Ιεροκλής Αριστείδης φιλολογίας, Ξύνδας Ανδρέας μουσικής, Χειμωνίδης Φίλ.μαθηματικών, Ιατρίδης γυμναστικής, Βασιλειάδης Ισραήλ φιλολογίας και οι παιδονόμοι Μωϋσιάδης και Πιστοφίδης.
5. Τα ονόματα των αποφοίτων του Φροντιστηρίου της σχολ.περιόδου 1911-12 δημοσιεύονται στη σελ.1854 και η αναμνηστική φωτογραφία στη σελ.1855. Στη φωτογραφία και οι καθηγητές Χαριτωνίδης, Ξένος, Γιγαντίδης Θ., Αντωνιάδης Ευάγ., Χρυσουλίδης Δημήτρ., Λιθοξόος Νικόλ., Παπάζογλου Ηλ., Χειμωνίδης Φίλιπ., Καλλιπολίτης, Βασιλειάδης Ισρ., Θωμαϊδης, Σαουλίδης, Κουσίδης Ιωάν. και οι παιδονόμοι Μωϋσείδης και Λογγίδης.
6. Τα ονόματα 60 τελειοφοίτων του έτους 1913-14 κάτω από σχετική φωτογραφία. Υπάρχει ακόμη ένας της φωτογραφίας που δεν έχει αναγνωριστεί.
7. Με τον τίτλο «δύο φωτογραφίες-δύο ιστορικά ντοκουμέντα» η Σύνταξη του περιοδικού δημοσιεύει δύο φωτογραφίες, μία των τελειοφοίτων του Φροντιστηρίου του έτους 1914 και άλλη των αποφοίτων του έτους 1921, αναγράφοντας και τα ονόματά τους κάτω από αυτές. Στην α” φωτογραφία του έτους 1914 υπάρχουν και οι καθηγητές Θωμαϊδης, Παπαζαχαρίου, Παλάσκας, Ξένος, Κυρ.Λαμπριανίδης (αρχιδιάκονος της Μητροπόλεως), Νικ.Λιθοξόος διευθυντής, Αχ.Σβαρτς, Δημ.Καλλιπολίτης, Μοσχίδης και Φίλ.Χειμωνίδης. Στην β΄ φωτογραφία του έτους 1921 οι καθηγητές Χαραλαμπίδης, Αγ.Φωστηρόπουλος, Γ.Στρουθόπουλος, Ισραήλ Βασιλειάδης (γυμνασιάρχης), Δημ.Χρυσουλίδης, Νικολαϊδης (τουρκιστής), Φιλ.Χειμωνίδης, Richard Theramen (της γαλλικής). Αξίζει να παραθέσουμε τα σχετικά με τις φωτογραφίες σχόλια της Συντάξεως του περιοδικού: «…Η πρώτη κιόλας οπτική εντύπωση από την αντιπαράθεση των δυο φωτογραφιών δείχνει μια εκπληκτική χτυπητή διαφορά ανάμεσά τους: 72 οι απόφοιτοι του 1914, μόνο 7 (εφτά) του 1921. Γιατί αυτή η τρομακτική μείωση; Οι δυο χρονολογίες απομονώνονται στη σκέψη μας: 1914 και 1921. Και δεν έτσι δύσκολο να θυμηθούμε ότι ακριβώς το καλοκαίρι του 1914, λίγες εβδομάδες έπειτα από τη λήψη της αναμνηστικής φωτογραφίας των αποφοίτων της χρονιάς, ξέσπασε η φοβερή ανθρωποσφαγή του α΄Παγκοσμίου Πολέμου. Το 1914 λοιπόν ήταν η τελευταία ειρηνική χρονιά για τους Έλληνας του Πόντου. Ακολούθησαν τα πολεμικά γεγονότα, που για τους Έλληνες του Πόντου βάσταξαν ως το 1922, με τελευταίο έτος λειτουργίας του Φροντιστηρίου το 1921. Και στο διάστημα αυτό των εφτά πολεμικών χρόνων,το πληθυσμιακό δυναμικό του Πόντου έπαθε τόσο γοργή συρρίκνωση, ώστε στα 1921 να μη μπορέσει να δώσει περισσότερους από 7 (εφτά) αποφοίτους του Φροντιστηρίου…» (σελ.410).
«Πίνακας 1 ελληνικών και τουρκικών σχολείων, μαθητών και μαθητριών της Τραπεζούντας κατά το 1904,
Της Συντάξεως, «»Τραπεζούντα 1903-Εμείς και οι Τούρκοι»», ΗΠ (1903) (Αναδημοσίευση: ΠΕ, περ.Β”, 3 (1977) 113).»
Τραπεζούντα
Α.Ελληνικά σχολεία
α)Κεντρικές Σχολές Φροντιστηρίου: μαθητές 1050
β)Κεντρικό Παρθεναγωγείο: μαθήτριες 420
γ)Συνοικιακά Σχολικά Παραρτήματα: μαθητές και μαθήτριες 500
Σύνολο 1,970
Β.Τουρκικά σχολεία
α)Ιταντιέ (γυμνάσιο) μαθητές 250
β)Ρουστιέ (ημιγυμνάσιο) μαθητές 310
γ)Ιερατικό σχολείο μαθητές 17
δ)Παρθεναγωγείο μαθήτριες 55
Σύνολο 632
Σχόλια
1. Κρίναμε σκόπιμο να παραθέσουμε τα στοιχεία του πίνακα, όπως τα πήραμε από την ΠΕ (η οποία τα αναδημοσιεύει από το «Ημερολόγιον του Πόντου»), για να κάνει τη σύγκριση ο αναγνώστης μεταξύ των δικών μας σχολείων και των τουρκικών στην ίδια πόλη (Τραπεζούντας) και στον ίδιο χρόνο (1904), αφού λάβει υπόψη ότι ο ελληνικός πληθσυμός της πόλεως ήταν τότε πολύ λιγότερος από τον τουρκικό.
«Πίνακας σχολείου, σχολικών τάξεων και πληθυσμού του χωριού Σίσια 1 κατά το 1900,
Ιωάν.Παπαδοπούλου,»»Η Σίσια Τραπεζούντας»», ΠΕ,περ.Β”, 9 (1983) 420-421.»  
   
   
Σίσια  
α)Ελληνικός πληθυσμός 70 οικογ. Περίπου
β)Δημοτικό Σχολείο 2 1 με 7 τάξεις
   
Σχόλια  
1. Η Σίσια υπαγόταν διοικητικώς στο νομό Τραπεζούντας. Απείχε 10 χλμ. από το χωριό «Πέντε Εκκλησίες» (Πες-κιλσέ). Είχε τρείς ενορίες (Γιαννάντων, Σταυριανάντων και χωριού Ενορία Παναγίας) (σελ.420).  
   
2. Το σχολείο ήταν κτισμένο κοντά στην εκκλησία των Αγ.Κωνσταντίνου και Ελένης (σελ.420).
«Πίνακας σχολικών βαθμίδων και τάξεων, σχολαρχών και καθηγητών του Φροντιστηρίου Τραπεζούντας κατά τα σχολικά έτη 1889-1890 και 1891-1892.
Φιλοποίμενος Στεφανίδου, «»Μία ιστορική σελίδα μέσα στο χωρόχρονο στην Αθήνα, Σεπτέμβριος 1892 και πέντε κανόνες της Ποντιακής Νεοελ.προφοράς τονισμού κι ορθογραφίας»» 1, ΠΕ (1959) 5331-5338.»
Το Φροντιστήριο Τραπεζούντας
Α.Άνω όροφος Φροντιστηρίου: Τάξεις: 5 (μέσης εκπ/σεως)
α)Φροντιστηριάρχης: Βεργάδης
β)Τάξεις
Α”: Βεργουλίδης,
Β΄: Χαραλαμπίδης
Γ” : Γραμματικόπουλος
Δ΄: Ευθυβούλης
Ε΄: Βεργάδης
Β.Κάτω όροφος Φροντιστηρίου: Τάξεις: 6 (δημοτικής)
γ)Σύνολο τάξεων 11 (5 μέσης και 6 δημοτικής)
Σχόλια
«1. Από το ιστορικό αυτό διήγημα του ιατρού Φιλoποίμενος Στεφανίδου εκτός των άλλων, αντλούμε και τις εξής πληροφορίες:
Τα χρόνια που ήταν διευθυντής του Φροντιστηρίου ο Βεργάδης, 1889-1890 και 1891-1892, το Φροντιστήριο είχε 5 τάξεις μέσης εκπαιδεύσεως και 6 της δημοτικής, με σύνολο σπουδών 11 χρόνια, ενώ θα έπρεπε να είχε 6 χρόνια δημοτικού, 2 σχολαρχείου και 4 γυμνασίου (σύνολο 12). Για το λόγο αυτό όσοι απόφοιτοι του Φροντιστηρίου ήθελαν να συνεχίσουν τις σπουδές τους στο πανεπιστήμιο, έπρεπε, για να πάρουν απολυτήριο γυμνασίου, να πάνε σε άλλο γυμνάσιο της Αθήνας ή της Κων/πόλεως ή των Σερρών κλπ. Αυτό συνέβαινε γιατί, εκτός του ότι το Φροντιστήριο υπολειπότανε κατά ένα χρόνο από τα κανονικά γυμνάσια, δε διδάσκονταν σ’αυτό τότε και μερικά μαθήματα: λατινικά, τριγωνομετρία, λογική, ψυχολογία. Ο Φιλοποίμην Στεφανίδης όμως, που πήγε στην Αθήνα για να συνεχίσει τις σπουδές του, έδωσε εξετάσεις ενώπιον επιτροπής, η οποία θαύμασε την κατάρτιση του Φιλοποίμενος και τη συντελούμενη στο Φροντιστήριο εργασία και εισηγήθηκε να αναγνωρισθεί το γυμνάσιο Τραπεζούντας ως ισότιμο με τα άλλα του κράτους. Έτσι από το 1892 το Φροντιστήριο Τραπεζούντας ήταν πλέον και ισότιμο με τα άλλα ελληνικά γυμνάσια (σελ.5332-5338).»
«Πίνακας σχολείων και σχολικών τάξεων της Τριπόλεως 1 του Πόντου κατά τα τελευταία χρόνια πρίν από την Ανταλλαγή,
Ιωάννου Κυριακίδη (από: Πατήσια-Αθήνας),»»Αναμνήσεις από την αλησμόνητη Τρίπολη του Πόντου»», ΠΗ (1984) τεύχ.14, σελ.27-41.»  
   
   
Τρίπολις  
α)Σχολείο αρρένων 2 1
β)Τάξεις 7
γ)Παρθεναγωγείο 3 1 με 3 τάξεις
δ)Νηπιαγωγείο 4 1
   
Σχόλια  
1. Η πόλη Τρίπολις υπαγόταν στο νομό Τραπεζούντας. Είχε πληθυσμό (το 1914) 3-4 χιλ.κατοίκους (σελ 27).  
2. Το σχολείο κτίστηκε το 1905 με εισφορές της κοινότητας, η οποία και κάλυπτε όλα τα έξοδα λειτουργίας του. Πολλοί ξενιτεμένοι στη Ρωσία Τριπολίτες έστελναν χρήματα στην κοινότητα για τις ανάγκες των σχολείων. Με τις εισφορές αυτές η κοινότητα απέκτησε το ποσό των 3.000 χρυσ.λιρών. Πρόεδρος της κοινότητας ήταν τότε (1905) ο Γ.Μαυρίδης, ο οποίος ήθελε το σχολείο να ονομαστεί «Μαυρίδειον εκπαιδευτήριον», πράγμα που δεν είχε αποδεχθεί η κοινότητα, αφού όλα τα έξοδα προέρχονταν από εισφορές των κατοίκων (σελ.27).  
   
   
   
3. Από την τέταρτη τάξη οι μαθήτριες παρακολουθούσαν κοινά μαθήματα (αγόρια-κορίτσια) (σελ.27).  
4. Το Νηπιαγωγείο στεγαζόταν στο κτίριο του Δημοτικού Σχολείου (σελ.27).
«Πίνακας 1 σχολείων και πληθυσμού (σπίτια- κάτοικοι) των πόλεων και χωριών της περιφέρειας Τριπόλεως του Πόντου,
Γεωργίου Σακκά, «»Η ιστορία των Ελλήνων της Τριπόλεως του Πόντου»», Νίκαια 1957 (σελ.47).»          
           
           
α/α α/α – Πόλη ή χωριό Σπίτια Ελληνικός πληθυσμός Σχολεία  
1 Τρίπολις 2 355 2,300 2  
2 Ισραήλ Ματέν 150 755 1  
3 Καρακαγιά Ματενί ή Κουσκουλή Ρουμ 40 200 1  
4 Εσπιέ Ρουμ 90 450 1  
5 Κούρτπελι 60 300 1  
6 Τσιπραήλ Ρουμ 50 250 1  
7 Ακ- κιοϊ Ρουμ 60 300 1  
8 Τικμέν 40 200 1  
9 Λαχανά Ματενί 180 900 1  
10 Κιρλίκ Ματενί 40 200 1  
11 Καμάρικ 80 400 1  
12 Παλακλού Ρουμ 180 600 1  
13 Αγαλούκ Ματενί 50 250 1  
14 Κουράν Ματενί 55 270 1  
15 Κεπέκλησε 180 900 1  
16 Ερεμνήκιοϊ 80 400 1  
17 Κόζ- πικι 80 400 1  
18 Παλκάν 55 275 1  
19 Καρά Κουνεγί 75 275 1  
20 Πελετζιούκ 40 200 1  
21 Τσακράκ 280 1,400 1  
22 Καρά Κουνεγί 90 450 1  
23 Γενίκιοϊ 100 500 1  
24 Τσελαλού ή Εμεξάν 70 350 1  
25 Νιγέλ 60 300 1  
26 Τεβεκλή 40 200 1  
27 Ασλαντζούκ 40 200 1  
           
Σχόλια          
1. Στη σελίδα 47 του βιβλίου υπάρχει πίνακας των χωριών της Τριπόλεως που περιλαμβάνει όλα τα χωριά της επαρχίας Τριπόλεως στα οποία κατοικούσαν Έλληνες, τα σπίτια και τον πληθυσμό τους, τις εκκλησίες και τα σχολεία. Από τον πίνακα αυτό αντλήσαμε και εμείς τα στοιχεία του δικού μας πίνακα. Ο σ. προτάσσει την εξής σημείωση: «Η επαρχία Τριπόλεως (το Καϊμακαμλίκι) περιελάμβανε 128 χωριά, με πληθυσμό 60 χιλιάδων περίπου κατοίκων. Απ” αυτά, τα 26 ήταν ελληνικά, αποτελούντα ισάριθμες κοινότητες και είχαν εν συνόλω 13.500 κατοίκους, συμπεριλαμβανομένων καi των Ελλήνων της Τριπόλεως. Ήσαν δε τα εξής». Ακολουθεί ο πίνακας με τον τίτλο: «Πίναξ των χωριών της Τριπόλεως». Για τον πίνακα αυτόν βλέπε και Γεωργίου Κ.Βαλαβάνη, «Σύγχρονος Γενική Ιστορία του Πόντου», Αθήναι 1925,σελ.128.          
           
           
           
           
           
           
2. Στην Τρίπολη υπήρχε νεόκτιστη επτατάξια Αστική Κοινοτική Σχολή αρρένων, γνωστή ως «Μαυρίδεια Εκπαιδευτήρια», που είχε ως παράρτημα και ένα συνεχόμενο επτατάξιο Παρθεναγωγείο. Η Αστική Σχολή είχε 6 δασκάλους και 350 μαθητές. Στη Γ” τάξη παραδιδόταν και μάθημα τουρκικής και στη Δ” γαλλικής. Οσοι ήθελαν να συνεχίσουν τις σπουδές τους σε ανώτερες τάξεις πήγαιναν στο Φροντιστήριο Τραπεζούντας. Η συντήρηση των σχολείων εβάρυνε την ελληνική κοινότητα. Το εκπαιδευτικό προσωπικό των σχολών προερχόταν από τάξεις των αποφοίτων της Μεγάλης του Γένους Σχολής της Πόλεως ή και του Φροντιστηρίου Τραπεζούντας, η εκπαιδευτική απόδοση των οποίων «υπήρξε εξαίρετη και εθνοπρεπέστατη», όπως σημειώνει ο σ. Το Παρθεναγωγείο είχε 4 δασκάλες και 200 μαθήτριες (σελ.22,23). Τόσο τα παραπάνω στοιχεία όσο και αυτά του πίνακα αναφέρονται στην περίοδο 1914-1922.          
           
           
           
           
           
           
         
«Πίνακας δασκάλων, σχολείων και πληθυσμού του χωριού Λειβάδια 1 κατά το 1915,
Παπά-Ηλία Θεοδωρίδη, «»Λειβάδια»», ΠΕ 13 (1962) 6561-6562.»  
   
   
Τα Λειβάδια  
α)Ελληνικός πληθυσμός (το 1915) 40 οικογ.ή 180 κάτ.
β)Δημοτικό Σχολείο (πλήρες) 1
γ)Διατελέσαντες δάσκαλοι: Κων/νος Κιζίρ,
  Γεώργιος Τριανταφυλλίδης,
  Θεόδωρος Θεοδωρίδης,
  Γεώργιος Α.Ανδρεάδης,
  Γεώργιος Πιστοφίδης,
  Νικόλαος Ι.Αρχιτεκτονίδης,
  Στέφανος Παπαγεράντων,
  Γεώργιος Μουτεσίδης,
  Νικόλαος Μουτεσίδης,
  Ηλιάς Θεοδωρίδης.
   
Σχόλια  
1.Τα Λειβάδια ήταν μικρό χωριό της περιοχής Κεπέκλησες (θολωτή εκκλησία) της Τριπόλεως του Πόντου. Γύρω από τα Λειβάδια ιδρύθηκαν αρκετοί συνοικισμοί ή ενορίες, όπως τις έλεγαν τότε. Η κοινότητα τουρκικά λεγόταν «Τιογκελί Καριεσί» (σελ.6561).  
 
«Πίνακας σχολείων, δασκάλων και πληθυσμού του χωριού Κόζπικι 1,
Θεόδ.Θεοδωρίδη ιερέα, «»Το χωρίον Κόζπικι»», ΠΕ 14 (1963) 6974-6976.»  
   
   
Κόζπικι  
α)Ενορίες 10
β)Πληθυσμός 2 73 οικογ.
γ)Αστική Σχολή 3  
δ)Δάσκαλοι καταγόμενοι από το Κόζπικι 4: Ιωάννης Λευτεράντων Ουσταπάσογλους,
  Ιωάννης Λευτεράντων του Παπαηλία,
  Νικόλαος Πελεγέντων ή «Μίκρον»
   
Σχόλια  
1. Συστάδα δέκα ενοριών αποτελούσαν το χωριό Κόζπικι της περιφέρειας Κεπέκλησες της Τριπόλεως (σελ.6974).  
2. Κατά το 1915 το χωριό είχε 73 οικογένειες ή 280 άτομα. Το Νοέμβριο του 1916 οι κάτοικοι εξορίστηκαν στη Σεβάστεια, Νεοκαισάρεια (Νιξάρ) και Κόμανα Τοκάτης. Εκτός από 30 άτομα όλοι οι υπόλοιποι πέθαναν από τις κακουχίες,την πείνα και τις αρρώστιες (σελ.6974).  
   
3. Το χωριό είχε πλήρη Αστική Σχολή, στην οποία διδάσκονταν και μαθήματα μέχρι τη Γ” τάξη γυμνασίου (σελ.6975).  
4. Οι αναφερόμενοι δάσκαλοι, νεότατοι, πέθαναν όλοι πρΙν δουν τα δεινοπαθήματα των οικογενειών και των συμπατριωτών τους (σελ.6975).
«Πίνακας σχολείων, δασκάλων, μαθητών, μισθών δασκάλων και πληθυσμού των επτά ενοριών (χωριών) της Σάντας κατά το 1896,
Κ.Σπυράντη, «»Σάντα»», Ξενοφάνης 1 (1896) 446-453.»            
             
             
α/α Ενορίες-χωριά Σάντας Πληθυσμός σε σπίτια Σχολεία Μαθητές Δάσκαλοι Μισθός δασκάλων (Λ.Τουρκ.)
1 Τερζάντων 1 200 1 80-120 1 25
2 Κοζλαράντων 130 1 50-70 1 20
3 Πινατάντων 2 150 1      
4 Ισχανάντων 300 1 150 1 25-30
5 Τσακαλάντων 3 80 1 20-40 1  
6 Πιστοφάντων 4 400 1 200 3 100
7 Ζουρνατζάντων 170 1 80 1 20
             
Σχόλια            
1.Στη σχολή διδάσκονταν και μαθήματα της δευτέρας Ελληνικού. Ο ένας δάσκαλος της σχολής ήταν απόφοιτος του Φροντιστηρίου Τραπεζούντας (Σελ.447).            
2. Το σχολείο ήταν σε αρκετά καλή κατάσταση, αλλά πολλές φορές ήταν κλειστό από έλλειψη δασκάλου (σελ.447).            
3. Στο σχολείο, που ήταν μικρό, διδάσκονταν στοιχειώδη γράμματα (σελ.447).            
4.Η σχολή ήταν ανθηρά. Σ’αυτήν διδάσκονταν και τουρκικά και γαλλικά. Οι μισθοί και των τριών δασκάλων ήταν 100 λίρ.Τουρκ.ετησίως (σελ.447).          
«Πίνακας σχολείων, σχολικών τάξεων, δασκάλων και μαθητών των ενοριών της Σάντας κατά τις περιόδους 1853-1900 και 1900-1922,
Στάθη Αθανασιάδη «»Στην Σάντα»», ΠΕ 4 (1953) 1899-1904, 1981-1983, 2041-2044.»    
     
     
Σάντα    
Ενορίες    
Α” Περίοδος:1853-1900 1 Σχολεία Δάσκαλοι
1.Κοσλαράντων 1 1.Παπαγεώργιος Μωϋσιάδης
2.Τερζάντων 1 2. Μαντίδης Σπυρίδων
3.Ισχανάντων 1 3. Τσαντεκίδης Χαράλαμπος
4.Πινατάντων 1 4. Νυμφόπουλος Κων/νος
5.Ζουρνατσάντων 1 5. Ροδόπουλος Κων/νος
6.Πιστοφάντων 1  
     
Β” Περίοδος:1900-1922 2 Σχολεία Δάσκαλοι
1.Ισχανάντων 3 1 κ. 1 Παρθεναγ.  
2.Πιστοφάντων 1  
3.Τερζάντων 1 2
4.Ζουρνατσάντων 1 2
5.Πινατάντων 1 1
6.Κοσλαράντων 1 1
7.Τσακαλάντων 1 1
     
Σχόλια    
1. Η παιδεία στη Σάντα από το 1650 μέχρι το 1853 ήταν σχεδόν ανύπαρκτη. Σε ατελέστατα γραμματοδιδασκαλεία διδάσκονταν απί ιερείς ή καλόγριες τα κοινά λεγόμενα γράμματα, δηλαδή πινακίδι, οκτώηχος, ψαλτήρι κλπ., μόνο ξερή ανάγνωση. Η πρώτη γραμματοδιδασκάλισσα στην ενορία Πιστοφάντων λεγόταν Χαριτωνή. Δίδασκε σε κανένα έρημο στάβλο το χειμώνα και σε αχυρώνα την άνοιξη. Κατά την περίοδο 1853-1900 το σύστημα διδασκαλίας ήταν το αλληλοδιδακτικό (οι μαθητές δίδασκαν αλλήλους). Υπήρχε και το συνδιδακτικό τμήμα, όπου ο δάσκαλος δίδασκε σε μια ή δυο τάξεις μαζί συνεχώς για δύο ώρες περίπου ιερή ιστορία και γραμματική της αρχαίας γλώσσας (σελ.1899-1902).    
     
     
     
     
2. Κατά την περίοδο 1900-1922 παρατηρείται μεγάλη ανάπτυξη στα γράμματα. Το διδακτικό προσωπικό αυξήθηκε. Δάσκαλοι ήταν οι καλύτεροι του Φροντιστηρίου Τραπεζούντας (σελ.2043).    
     
3. Στο σχολείο της ενορίας Ισχανάντων μετά το 1910 είχε προστεθεί μια ακόμη τάξη, η Ζ”. Το Παρθεναγωγείο είχε ένα δάσκαλο και μια δασκάλα για το κέντημα (σελ.2043).    
   
«Πίνακας των σχολείων και δασκάλων των ενοριών της Σάντας 1,
Ιωάν.Χ.Εφραιμίδη, «»Πνευματική κίνηση εις την Σάντα»», ΠΕ, περ.Β”,2 (1976) 106-108.»  
   
   
Σάντα  
Οι επτά ενορίες Σάντας  
1.Πιστοφάντων  
α)Δημοτικό Σχολείο πλήρες 1
2.Ισχανάντων  
α)Δημοτικό Σχολείο (το 1867) 1 (πλήρες)
β)Παρθεναγωγείο (το 1904) 2 1
Δάσκαλοι: Ζαχαρίας Γιαμάκ,
  Ελένη Ιακώβου,
  Ο παπα-Αγαθάγγελος Σπυράντης ως δ/ντης
γ)Στο Δημοτικό Σχολείο προστέθηκε και η Α” τάξη γυμνασίου το 1910-1911.  
   
δ)Δάσκαλοι που δίδαξαν στα σχολεία Ισχανάντων: Σ.Μαντίδης,
  Γιάννης Αμάραντος,
  παπα-Παύλος Κεχαγιόγλου,
  Παπα-Μωυσιάδης,
  Χαράλ.Τσαντεκίδης,
  Γεώργιος Μιχαηλίδης,
  Ζαχαρίας Γιαμάκ,
  Δημήτριος Εφραιμίδης,
  Δαμιανός Πιστοφίδης
3.Ζουρνατσάντων  
α)Δημοτικό Σχολείο 1
4.Τερζάντων  
α)Δημοτικό Σχολείο 1
5.Τσακαλάντων  
α)Δημοτικό Σχολείο 1
6.Πινατάντων  
α)Δημοτικό Σχολείο 1
7.Κοσλαράντων  
α)Δημοτικό Σχολείο 1
   
Δάσκαλοι που δίδαξαν στα δημοτικά σχολεία της Σάντας από το 1910 έως το 1914:  
Δαμιανός Σωτηρόπουλος, Ιωάννης Κουφατσής, Κων/νος Αγγελίδης, Γεώργιος Εφραιμίδης, Μιλτιάδης Νυμφόπουλος, Αθανάσιος Σπυράντης, Δέσποινα Ξανθοπούλου, Ευανθία Λαμπριανίδου, Ισαάκ Ιωσηφίδης, Αριστ.Χλωρίδης, Ιωσήφ Ιωσηφίδης, Κοσμάς Τσαντεκίδης, Νικόλαος Μιχαηλίδης και άλλοι.  
   
   
   
Σημείωση: Στο ίδιο τεύχος της ΠΕ ο σ.παραθέτει και πίνακες Σανταίων επιστημόνων και αποφοίτων του Φροντιστηρίου Τραπεζούντας.  
   
Σχόλια:  
1. Η πνευματική κίνηση στη Σάντα χρονολογείται από το 1867. Το πρώτο σχολείο λειτούργησε στην ενορία Ισχανάντων με την καθοδήγηση του δασκάλου Γ.Μαντίδη. Τα πρώτα σχολεία ήταν γραμματοδιδασκαλεία όπου δίδασκαν ιερομονάχοι και τα οποία πρόσφεραν μεγάλη πνευματική υπηρεσία στους κατοίκους της Σάντας. Από τότε και ύστερα άρχισαν να λειτουργούν σ” όλες τις ενορίες σχολεία με 3-4 τάξεις. Στις δύο μεγάλες ενορίες Πιστοφάντων και Ισχανάντων προστέθηκε στα σχολεία τους και Ζ” τάξη (σελ.106).  
   
   
   
2. Το 1904 ιδρύθηκε το πρώτο και μοναδικό παρθεναγωγείο στην ενορία Ισχανάντων (σελ.106). Το 1910 θεμελιώθηκε το κτίριο της Κεντρικής Σχολής στη θέση «Κατσά», αλλά λόγω των πολεμικών γεγονότων που επακολούθησαν δεν προχώρησαν οι εργασίες (σελ.106). Το 1910 και 1911 αποφασίστηκε η ίδρυση μιας ακόμη τάξεως, της Α” γυμανσίου, στο σχολείο τςη ενορίας Ισχανάντων (σελ.107).  
   
   
3. Επόπτης των σχολείων της Σάντας διετέλεσε ο παπα-Αγαθάγγελος Σπυράντης, απόφοιτος της Μεγάλης του Γένους Σχολής. Αρχιερατκός επίτροπος της Σάντας,πρόσφερε πολλά στην πνευματική της ανάπτυξη. Πέθανε στον Πειραιά (σελ.109).  
 
Πίνακας 1 σχολείων, δασκάλων και πληθυσμού των ενοριών των χωριών της Σάντας, των χωριών του Πόντου και της Ρωσίας, όπου εγκαταστάθηκαν κυρίως Σανταίοι, καθώς και ονομάτων δασκάλων καταγομένων από τη Σάντα, Ευγενίου Τσαντεκίδη, «Απογραφικά στοιχεία για την κωμόπολη της Σάντας», ΠΕ, περ.Β” (1983) 250-253,308-315, 10 (1984) 259-262.
Σάντα
Ελληνικός πληθυσμός 2
α)Απογραφή 1905 5,000
β)Από υπολογισμό συγγραφέα το 1914 5,600
Οι 7 ενορίες της Σάντας
Α.Ισχανάντων (9 (1983) σελ.251,251,253)
1.Ελληνικός πληθυσμός 600 κάτ.
2.Σχολεία
α)Αρρεναγωγείο 1
Δάσκαλοι 5
β)Παρθεναγωγείο 1
Δάσκαλοι 2
Β.Ζουρνατσάντων (σελ.250,251)
1.Ελληνικός πληθυσμός 1.250 κάτ.
2.Δημοτικό Σχολείο (και με 2 τάξεις γυμανσίου) 1
Γ.Κοζλαράντων (σελ.308)
1.Ελληνικός πληθυσμός 300 κάτ.
2.Δημοτικό Σχολείο 1 με 4 τάξεις
3.Δάσκαλοι 1
Δ.Πιστοφάντων (σελ.311-313)
1.Ελληνικός πληθυσμός 1.500 κάτ.
2.Δημοτικό Σχολείο 1 με 7 τάξεις
3.Δάσκαλοι 3
Ε.Πινατάντων (σελ.309-311)
1.Ελληνικός πληθυσμός 350 κάτ.
2. Δημοτικό Σχολείο 1 με 4 τάξεις
3.Δάσκαλος 1
ΣΤ.Τερζάντων (Σελ.313-314)
1.Ελληνικός πληθυσμός 750 κάτ.
2.Δημοτικό Σχολείο 1 με 6 τάξεις
3.Δάσκαλοι 2
Ζ.Τσακαλάντων (σελ.314-315)
1.Ελληνικός πληθυσμός 250 κάτ.
2.Δημοτικό Σχολείο 1 με 3 τάξεις
Η.Άλλα μικρά χωριά της Σάντας (10 (1984) σελ.259)
1.Φτελένια (4 μικροί συνοικισμοί)
2.Αλιάντων
α)Ελληνικός πληθυσμός (από Κοσλαράντων) 10 οικογ.
3.Γαρακοτύλ
α)Ελληνικός πληθυσμός 5 οικογ.
4.Κοπαλλάντων
α)Ελληνικός πληθυσμός (από Ζουρνατσάντων) 30 οικογ.
5.Τρανόν Φτελέν
α)Ελληνικός πληθυσμός(από Ισχανάντων) 40 οικογ.
β)Δημοτικό Σχολείο 1 με 4 τάξεις
γ)Δάσκαλος 1
6.Χαρατσάντων
α)Ελληνικός πληθυσμός9από Πινατάντων) 20 οικογ.
Θ.Σανταίοι έξω της Σάντας (σετην Τουρκία) (σελ.261)
1.Όλασα
α)Ελληνικός πληθυσμός 150 οικογ.
β)Δημοτικό Σχολείο 1
2.Σούρμενα
α)Χανίκ- Ελληνικός πληθυσμός 20 οικογ.
β)Πυργί-Ελληνικός πληθυσμός 20 οικογ.
γ)Καταβολή- Ελληνικός πληθυσμός 20 οικογ.
δ)Κάχωρα- Ελληνικός πληθυσμός 25 οικογ.
3.Γεμουρά
α)Χοτς- Ελληνικός πληθυσμός 70 οικογ.
Δημοτικό Σχολείο 1
β)Κούχλα- Ελληνικός πληθυσμός 30 οικογ.
γ)Γόνος-Ελληνικός πληθυσμός 50 οικογ.
Δημοτικό Σχολείο 1
δ)Σιάνα-Ελληνικός πληθυσμός 10 οικογ.
ε)Κόχαλι- Ελληνικός πληθυσμός 30 οικογ.
στ)Μέσονα- Ελληνικός πληθυσμός 20 οικογ.
ζ)Δρόνια- Ελληνικός πληθυσμός 20 οικογ.
Δημοτικό Σχολείο 1
η)Κοιλάδιο-Ελληνικός πληθυσμός 10 οικογ.
θ)Δύρχα-Ελληνικός πληθυσμός 8 οικογ.
ι)Βάρβαρα-Ελληνικός πληθυσμός 15 οικογ.
ια)Σαμάρουζα-Ελληνικός πληθυσμός 5 οικογ.
ιβ)Αψιόντς-Ελληνικός πληθυσμός 20 οικογ.
4.Λιβερά
α)Ελληνικός πληθυσμός 5 οικογ.
5.Γαλίανα
α)Κουστουλάντων-Ελληνικός πληθυσμός 5 οικογ.
6.Βαϊβούρτη
«α)Υπήρχαν Σανταίοι μέχρι το 1878.
Κατόπιν μετανάστευσαν στη Ρωσία (Καρς).»
Ι.Σανταίοι στη Ρωσία (σελ.262)
1.Περιοχή Σουχούμ 2.Περιοχή Τιφλίδας
α)Κούμα α)Χαραπά
β)Πιπεράντων β)Σέκιτλι
γ)Πέσκαρταις γ)Φτελέν
δ)Αλεξάντραι δ)Κεσιάντων
3.Περιοχή Βατούμ
α)Αρχασόν-Ελληνικός πληθυσμός (Κάθε Χωρέτ) 150 οικογ.
β)Άσκοβα-Ελληνικός πληθυσμός(Πιστοφάντ.) 100 οικογ.
γ) Τάκοβα-Ελληνικός πληθυσμός (Ισχανάντ.) 120 οικογ.
δ)Κύρικα-Ελληνικός πληθυσμός (Ζουρνατσάντ.) 100 οικογ.
ε)Τσάκβα (Σταθμός)-Ελληνικός πληθυσμός 30 οικογ.
στ)Καπουλέτσκις-Ελληνικός πληθυσμός 50 οικογ.
ζ)Κουτάϊς-Ελληνικός πληθυσμός 40 οικογ.
Δημοτικό Σχολείο 1
η)Τσιατούρα 20 οικογ.
4.Περιοχή Άτιλερ
α)Περβίνκα-Ελληνικός πληθυσμός 50 οικογ.
Δημοτικό Σχολείο 1
5.Περιοχή Καρς
α)Τσορμίκ (Άνω και Κάτω)-Ελληνικός πληθυσμός 60 οικογ.
Δημοτικό Σχολείο 1
β)Αρτούζ-Ελληνικός πληθυσμός 50 οικογ.
Δημοτικό Σχολείο 1
γ)Γενίκιοϊ-Ελληνικός πληθυσμός 30 οικογ.
Δημοτικό Σχολείο 1
δ)Πελίκ Τάσκιοϊ-Ελληνικός πληθυσμός 30 οικογ.
Δημοτικό Σχολείο 1
ε)Γάμισλη-Ελληνικός πληθυσμός 70 οικογ.
Δημοτικό Σχολείο 1
ΙΑ.Δάσκαλοι καταγόμενοι από τη Σάντα(σελ.260)
Αγγελίδης Γεώργιος από Ισχανάντων
Αδάκτυλος Μιχαήλ από Ισχανάντων
Αθανασιάδης Ευστάθιος από Πινατάντων
Αμάραντος Κοσμάς από Ισχανάντων
Γιαμακίδης Ζαχαρίας από Ισχανάντων
Γολιδόπουλος Χριστόφορος από Πιστοφάντων
Γουρής Νικόλαος από Τερζάντων
Γραμματικόπουλος Ιερεμίας από Τερζάντων
Γραμματικόπουλος Παναγιώτης από Τερζάντων
Εφραιμίδης Γεώργιος από Ισχανάντων
Εφραιμίδης Κόσμας από Ισχανάντων
Εφραιμίδης Σοφοκλής από Ισχανάντων
Ιωσηφίδης Ισαάκ από Ζουρνατσάντων
Ιωσηφίδης Ιωσήφ από Πιστοφάντων
Καλαϊτσίδης Αγάπιος από Ζουρνατσάντων
Κουφατσής Ιωάννης από Ισχανάντων
Μακρίδης Χρήστος από Πιστοφάντων
Μασμανίδης Μωυσής από Τερζάντων
Μουρατχανίδης Χριστόφορος από Κοζλαράντων
Πιστοφίδης Δαμιανός από Πιστοφάντων
Σπυράντης Άγγελος από Τερζάντων
Σπυράντης παπα-Αγαθάγγελος από Τερζάντων
Σωτηρόπουλος Δαμιανός από Ισχανάντων
Τριανταφυλλίδης Ιωάννης από Πινατάντων
Τσαντεκίδης παπα-Ηλίας από Πινατάντων
Τσαντεκίδης Κοσμάς από Πινατάντων
Τσαντεκίδης Χριστόφορος από Πινατάντων
Χιονίδης Κοσμάς από Ζουρντατσάντων
Χιονίδης Χαράλαμπος από Ζουρνατσάντων
Χλωρίδης Αριστείδης από Ζουρνατσάτων
Σχόλια
1. Στον πίνακα περιλάβαμε και στοιχεία από την πολύ ενδιαφέρουσα μελέτη του συγγραφέα, που εκ πρώτης όψεως, ίσως φαίνονται άσχετα με το αντικείμενο τςη έρευνάς μας, όπως στους επιμέρους μικρούς πίνακες, «Θ.Σανταίοι έξω της Σάντας (Τουρκία)», «Ι.Σανταίοι στη Ρωσία», ΙΑ.Δάσκαλοι καταγόμενοι από τη Σάντα» κλπ. Τα στοιχεία αυτά εντούτοις δείχνουν ότι οι Σανταίοι, όπου κι αν εγκαταστάθηκαν κατά τρόπο ομαδικό, δεν έπαψαν να ενδιαφέρονται για τη μόρφωση των παιδιών τους ιδρύοντας σχολεία. Ακόμη δείχνουν ότι από την ακραιφνή ελληνική αυτή περιοχή του Πόντου κατάγονται σπουδαίοι πνευματικοί άνθρωποι, οι οποίοι πρόσφεραν τις υπηρεσίες τους στη μόρφωση των παιδιών του ελληνικού λαού κατά τους δύσκολους εκείνους χρόνους αλλά και μετέπειτα.
2. Σχετικά με τον πληθυσμό της Σάντας ο σ. στην αρχή της μελέτης του λέει ότι κατά την απογραφή του 1905, σύμφωνα με τα στοιχεία που περιέχονται στου Μιλτ.Νυμφόπουλου «Ιστορία τςη Σάντας», τεύχ.2, σελ.70, ο πληθυσμός ήταν 5.000 κάτοικοι. Εκτιμά εντούτοις ότι ο πληθυσμός της Σάντας την 1.1.1914 ήταν 5.600 κάτ., υπολογίζοντας στον αριθμό αυτό τους ξενιτεμένους στη Ρωσία Σανταίους όπως και τη φυσική αύξηση (σελ.250).
«Πίνακας σχολείων και δασκάλων του χωριού Ζησινό της περιφέρειας Όφι κατά το 1900,
«»Μία ιστορική πληροφορία»» 1 (Αφήγηση Ν.Α. Δεληγιώργη) (Συλλογή Π.Γ.Τανιμανίδη), ΠΕ, περ.Β”, 6 (1980) 281.»  
   
   
Ζησινό (χωριό περιοχής Όφι)  
α)Σχολείο 1
β)Δάσκαλος (διετέλεσε δάσκαλος ο Παρχαρίδης) 1
   
Σχόλια  
1. Παραθέτουμε αυτούσια την ιστορική πληροφορία, όπως δημοσιεύεται: «Προ του 1900 το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως με ένα γράμμα του προς τον Μητροπολίτην Τραπεζούντος, ρωτούσε να μάθει αν σώζεται κανένα χωριό χριστιανικό κοντά στο χωριό Υψήλ (η), πατρίδα των Υψηλάντηδων. Και πράγματι δεν άργησε να φθάσει η πληροφορία ότι υπήρχε το χωριό Ζησινό που απείχε ώρες με το πόδι από την Υψηλή. Το ενδιαφέρον του Πατριαρχείου είχε φαίνεται κάποιο βαθύτερο κίνητρο. Απόδειξη ότι έκτοτε η οικογένεια Υψηλάντηδων έστελνε, εκτός των άλλων, και χρυσές λίρες κάθε χρόνο για να έχει το χωριό εξασφαλισμένο δάσκαλο για τα Ελληνόπουλα».  
   
   
   
   
 
«Πίνακας σχολείων,δασκάλων και πληθυσμού χωριών της περιφέρειας Όφι, Γεώργ.Παπαδοπούλου (ιερέως),
«»Ολίγα τινα περί της επαρχίας όφεως»», ΠΗ (1982) τεύχ.7, σελ.19-30.»  
   
   
Όφις  
Α.Κοφκία 1  
α)Πληθυσμός μικτός (ελλην-τουρκ.)
β)Σχολείο 1
Β.Ζησινό 2 (ελληνόφωνο χωριό με 11 ενορίες, η μία ενορία χριστιανική)  
α)Σχολείο 1
β)Δάσκαλοι: Κακουλίδης,
  Ιωάνν.Παρχαρίδης,
  Παναγ.Αμαραντίδης,Δημήτριος Γεωργιάδης,
  Γεώργιος Γεωργιάδης, Κοστουλίδης,
  Κώστας Καπασακλίδης,
  Ανδρέας Παπαδόπουλος,
  Βασίλειος Αγχλαζίδης,
  Γεώργ.Παπαδόπουλος,
  Αναστάσιος Αγχλαζίδης
Γ.Κρινήτα 3  
α)Ελληνικός πληθυσμός 65 οικογ.
β)Σχολείο 1
γ)Δάσκαλοι: Χρίστος Τερζίδης,
  Δημήτριος Χατζηιωαννίδης και Ηλίας
  Χατζηιωαννίδης
Δ.Γίγα 4  
α)Χριστιανικός πληθυσμός 35 σπίτια
β)Σχολείο 1
γ)Δάσκαλος: Δημήτριος Λαζ.Μαυρόπουλος
Ε.Ζουρέλ 5  
α)Χριστιανικός πληθυσμός 60 σπίτια
β)Σχολείο 1
ΣΤ.Κουρίτς 6  
α)Χριστιανικός πληθυσμός 30 σπίτια
β)Σχολείο 1
Ζ.Χαλτ 7  
α)Πληθυσμός μικτός (ελλην-τουρκ.)
Ελληνικός πληθυσμός 13 σπίτια
β)Σχολείο 1
   
Σχόλια  
1.Το χωριό Κοφκία ήταν το μισό ελληνικό και το άλλο μισό τουρκικό.  
2.Το Ζησινώ ήταν ελληνόφωνο χωριό. Είχε 11 ενορίες,και μια μόνο από αυτές ήταν χριστιανική. Με χρήματα του Φιλεκπαιδευτικού Συλλόγου Τραπεζούντας κτίστηκε το σχολείο στο Ζησινώ, το πρώτο στην περιφέρεια του Όφι ελληνικό σχολείο. Ο σύλλογος αυτός έδινε για μισθό του δασκάλου του Ζησινώ ως συμπλήρωμα 10 λίρες, που προέρχονταν από την οικογένεια των Υψηλάντων. Η οικογένεια Υψηλάντων χορηγούσε 30 λίρες το χρόνο για τα σχολεία της ιδιαίτερης πατρίδας τους. Το χωριό βέβαια Υψηλή, από το οποίο καταγόταν η οικογένεια, δεν υπήρχε πια και τα χρήματα δίνονταν στα πλησιέστερα χριστιανικά χωριά (σελ.20).  
   
   
   
   
3. Το χωριό Κρινήτα ήταν χριστιανικό. Στο σχολείο του χωριού τα τελευταία χρόνια διδάσκονταν μαθήματα ανώτερα του δημοτικού σχολείου. Το 1916 η Τουρκική κυβέρνηση έκλεισε το σχολείο (σελ.23).  
   
4. Το Γίγα χριστιανικό χωριό.Ο δάσκαλος Δημήτριος Λαζ.Μαυρόπουλος είχε φήμη «καλού δασκάλου» (σελ.23).  
5.Το Ζουρέλ χριστιανικό χωριό. Το σχολείο στην αρχή ήταν ξύλινο μικρό στη συνοικία Καθοχώρ. Αργότερα, τα τελευταία χρόνια, κτίστηκε άλλο, πιο μεγάλο και λιθόκτιστο, στη μέση των δυο συνοικισμών του χωριού Ζουρέλ (σελ.24).  
   
6.Το Κουρίτς χριστιανικό χωριό. Το σχολείο ήταν ξύλινο (σελ.24).  
7.Το χωριό Χαλτ μισό ελληνικό και μισό τουρκικό (σελ.24).
«Πίνακας σχολείων και πληθυσμού των ενοριών της Γαλίαινας 1 κατά την περίοδο πριν από την ανταλλαγή των πληθυσμών,
Δ.Μισαηλίδη (ιερέως), «»Γαλίανα ή Γαλίαινα»», ΠΕ 1 (1950) 440-441, 556-557,620-621, 2 (1951) 845-846.»      
       
       
Γαλίαινα      
Χωριά:      
α)Ρωμανού ή Τσαγκάρ Ελληνικός πληθυσμός 40 οικογένειες Δημοτ.Σχολ.1
β)Πιπάτ Ελληνικός πληθυσμός 30 οικογένειες  
γ) Μισαηλάντων Ελληνικός πληθυσμός 100 οικογένειες Δημοτ.Σχολ.1
δ)Ζαβριά Ελληνικός πληθυσμός 40 οικογένειες  
ε)Αρμενού Ελληνικός πληθυσμός 100 οικογένειες Δημοτ.Σχολ.1
στ)Σεϊτανάντων Ελληνικός πληθυσμός 50 οικογένειες Δημοτ.Σχολ.1
ζ)Σταθμός Γεφύρ Ελληνικός πληθυσμός   Αστική Σχολή 1(Γαλίανας)
η)Κοτύλια Ελληνικός πληθυσμός 50 οικογένειες Δημοτ.Σχολ.1
θ)Λειβάδια Ελληνικός πληθυσμός 150 οικογένειες Δημοτ.Σχολ.1
ι)Κουστιλάντων Ελληνικός πληθυσμός 60 οικογένειες Δημοτ.Σχολ.1
ια)Κουταλιά Ελληνικός πληθυσμός 80 οικογένειες Δημοτ.Σχολ.1
ιβ)Μεσοχώρ Τουρκικός πληθυσμός 80 οικογένειες Δημοτ.Σχολ.1
ιγ)Ξυλαπά Ανάμικτος Ελλ.και Τουρκ. Πληθυσμός 20 οικογένειες  
ιδ)Βάλαινα Ελληνικός πληθυσμός 100 οικογένειες Δημοτ.Σχολ.1
ιε)Τσουπανού Ελληνικός πληθυσμός 60 οικογένειες Δημοτ.Σχολ.1
       
Σχόλια      
1. Δοικητικώς ανήκε στο νομό Τραπεζούντας και εκκλησιαστικώς στη Μητρόπολη Ροδοπόλεως. Με το όνομα Γαλίανα ή Γαλίαινα χαρακτηριζόταν μια περιοχή ή ένα τμήμα που το αποτελούσαν πολλά χωριά (σελ.845).      
     
«Πίνακας σχολείων, δασκάλων, μαθητών και πληθυσμού των δέκα χωριών της περιφέρειας Σουρμένων,
Αντωνίου Τερζοπούλου, «»Τα Σούρμενα του Πόντου»», ΠΕ, περ.Β”, 2 (1976) 376-379.»  
   
   
Σούρμενα  
Τα δέκα χωριά των Σουρμένων 1  
1. Κοινώνισσα (Κελόνισα)  
α)Ελληνικός πληθυσμός 300 οικογ.ή 2.000 κάτ.
β)Δημοτικό Σχολείο 1 με 7 τάξεις
γ)Δάσκαλοι 4
2. Χουμουρκιάντων 2  
α)Ελληνικός πληθυσμός 70 οικογ.ή 350 κάτ.
β)Δημοτικό Σχολείο 1 με 4 τάξεις
γ)Μαθητές και Μαθήτριες 70
δ)Δάσκαλος 1
3. Χαλανική  
α)Ελληνικός πληθυσμός 25 οικογ.
β)Δημοτικό Σχολείο 1
γ)Μαθητές 30
4. Μουλκάντων  
α)Ελληνικός πληθυσμός 73 οικογ.ή 350 κάτ.
β)Δημοτικό Σχολείο 1 με 4 τάξεις
γ)Διδακτήριο λιθόκτιστο- Ανέγερση: έτος 1859
5. Χάνι 4 (αγορά με μαγαζιά) 20-25
α)Κεντρική Δημοτική Σχολή 5 1
β)Ανέγερση διδακτηρίου, έτος 1859
γ)Μετατροπή της σχολής σε Κεντρική Αστική Σχολή, έτος 1874
δ)Ανέγερση διδακτηρίου Κεντρ.Αστ.Σχολής, έτος 1888
ε)Προστέθηκαν 3 τάξεις γυμνασίου, έτος 1910
στ)Μετατροπή Κεντρικής Σχολής σε Ημιγυμνάσιο 1912-13
ζ)Οι μαθητές από τα χωριά Καρακανζτή, Τσίτα, Ασσό, Πέτρας, Τσικολή, Μεξεζή  
   
η)Δάσκαλοι Κεντρικής Δημοτικής Σχολής, από τους πιο παλιούς: Ιωάννης Λαγκαδάς από τη Θήρα και Παπα-Αναστάσης Κωνσταντινίδης από την Τσικολή.
6.Καρακαντζή  
α)Ελληνικός πληθυσμός 90 οικογ. 6 450 κάτ.
β)Δημοτικό Σχολείο 1
γ)Μαθητές 80
δ)Δάσκαλοι 2
7.Τσίτα  
α)Ελληνικός πληθυσμός 300 οικογ.ή 2.250 κάτ.
β)Δημοτικά Σχολεία 7 2 (ένα 6/τάξιο κι ένα 4/τάξιο)
γ)Μαθητές 200
δ)Δάσκαλοι 4
8.Ασσός  
α)Ελληνικός πληθυσμός 110 οικογ.ή 800 κάτ.
β)Δημοτικό Σχολείο 1 με 4 τάξεις
γ)Ανέγερση παλαιού διδακτηρίου, έτος 1869
δ) Ανέγερση νέου διδακτηρίου,έτος 1906
ε)Μαθητές 110
στ)Δάσκαλοι 2
9.Μεξεζή 8  
α)Ελληνικός πληθυσμός 50 οικογ.ή 300 κάτ.
β)Δημοτικό Σχολείο 1 με 4 τάξεις
γ)Μαθητές 50
δ)Δάσκαλος 1
10.Τσικολή 9  
α)Ελληνικός πληθυσμός 110 οικογ.ή 700 κάτ.
β)Δημοτικό Σχολείο 1 με 4 τάξεις
γ)Μαθητές 140
δ)Δάσκαλοι 2
   
Σχόλια  
1. Η περιοχή των Σουρμένων είχε 82 εν όλω χωριά, από τα οποία 72 ήταν τουρκικά και τα 10 ελληνικά (σελ.376).  
2. Το χωριό Χουμουρκιάντων κατοικείτο και από Τούρκους (σελ.378).  
3. Όταν το 1910 καταστράφηκε από πυρκαϊά ο ναός του Αγ.Γεωργίου του χωριού (Μουλκάντων), το διδακτήριο του σχολείου μετατράπηκε σε εκκλησία και το σχολείο μεταστεγάστηκε σε παρακείμενο διώροφο κτίριο («χαγιάτικα»), που χρησίμευε ως ξενώνας των επισκεπτών. Η κατάσταση αυτή διατηρήθηκε μέχρι την Ανταλλαγή (σελ.446).  
   
   
4. Το Χάνι στα πολύ παλιά χρόνια ήταν σταθμός για μια μικρή ξεκούραση και ανάπαυση των κατοίκων,που κατέβαιναν στην αγορά των Χουμουρκιάντων και επέστρεφαν ύστερα στα χωριά τους. Αργότερα έγινε μια μικρή αγορά με 20-25 περίπου μαγαζιά, τα περισσότερα από τα οποία ήσαν ελληνικά (σελ.448).  
   
5. Στο Χάνι ιδρύθηκε το 1859 η πρώτη Κεντρική Δημοτική Σχολή, στην οποία φοιτούσαν οι μαθητές των πέντε γύρω χωριών: Καρακαντζής, Τσίτας, Ασσού, Πετράς-Τσικολής και Μεξεζής. Το 1874 περίπου η Δημοτική Σχολή μετατράπηκε σε Κεντρική Αστική Σχολή, στην οποία στις τρείς ανώτερες τάξεις διδάσκονταν μαθήματα του τότε Ελληνικού Σχολείου. Από το 1910 άρχισε να προστίθεται κάθε χρόνο και από μια γυμνασιακή τάξη και έτσι το 1912-13 συμπληρώθηκαν 3 γυμνασικές τάξεις. Από τότε η Κεντρική Αστική Σχολή μετατράπηκε και ονομάσθηκε Ημιγυμνάσιο Σουρμένων. Εν τω μεταξύ ανεγέρθηκε νέο διδακτήριο το 1888 (σελ.448-449).  
   
   
   
   
6. Από τις 90 οικογένειες οι 20-22 ήσαν των κλωστών ή κρυπτοχριστιανών (σελ.449).  
7. Από τα δύο σχολεία το ένα ήταν 6/τάξιο στη συνοικία Μεταμορφώσεως, και το άλλο 4/τάξιο στη συνοικία Τιμίου Σταυρού (σελ.450).  
8. Από το χωριό Μεξεζή καταγόταν ο Σταύρος Σ.Σπανίδης, τελειόφοιτος του Φροντιστηρίου Τραπεζούντας, που επί πολλά χρόνια διεύθυνε την Κεντρική Σχολή Σουρμένων (σελ.452).  
   
9. Συνοικία της Τσικολής ήταν και η Πετράς με 30 οικογένειες και 200 περίπου κατοίκους. Δεν είχε ούτε σχολείο ούτε εκκλησία. Τα παιδιά φοιτούσαν μάλλον στο σχολείο Τσικολής (σελ.453).  
 
«Πίνακας σχολείων, μαθητών, δασκάλων, δαπανών λειτουργίας σχολείων και πληθυσμού της πόλεως Πουλαντζάκης κατά το 1905,
Λεωνίδα Ιασονίδη 1, «»Σκιαγραφία Πουλαντζάκης»», Ξεν.3 (1905) 29-35.»  
   
   
Πουλαντζάκη  
1.Ελληνικός πληθυσμός 2.500 κάτ.
2.Σχολεία 2:  
α)Αστική Σχολή 1
περιλάμβανε:  
Δημοτικό Σχολείο 1
Μαθητές 152
Ελληνικό Σχολείο 1
Μαθητές 34
Δάσκαλοι 7
β)Νηπιαγωγείο 1
Νήπια 45
γ)Παρθεναγωγείο 1
Μαθήτριες 50
Δασκάλες 4
3. Δαπάνες λειτουργίας των σχολείων, ετησίως 300 χρ.λίρ.Τουρκ.  
   
Σχόλια  
1. Λεωνίδας Ιασονίδης: «Εγεννήθην εν Ορδού,αλλ” η Πουλανδζάκη είναι η πατρίς μου, η Ιερουσαλήμ των παιδικών μου χρόνων», αυτά λέει ο ίδιος σε σχετικό δημοσίευμα (ΠΕ 1 (1950) 131). Γεννήθηκε το 1884 και πέθανε στις 29.7.1959. Τα εκύκλια μαθήματα τα διδάχθηκε στη γενέτειρά του, στην Κερασούντα και Τραπεζούντα. Σπούδασε νομικά στην Κων/πολη και Γαλλία. Το 1919 εκλέγεται αντιπρόσωπος στην Απελευθερωτική Εθνοσυνέλευση των Ποντίων στο Βατούμ. Ως πρόεδρος της Εθνοσυνέλευσης, από τον Μάιο του 1920, αφήνει εποχή για τη συνετή, δραστήρια και δημιουργική διεύθυνση της συνελεύσεως. Το 1922 διορίζεται δ/ντης περιθάλψεως προσφύγων στη Θεσσαλονίκη. Το 1923 εκλέγεται βουλευτής στη Θεσσαλονίκη και από τότε επί 32 χρόνια διετέλεσε βουλευτής ή γερουσιαστής και κατ” επανάληψη υπουργός Προνοίας και Βορ.Ελλάδος. Με το βίο και την πολιτεία του κατέκτησε την ευγνωμοσύνη των προσφύγων, την εκτίμηση και το σεβασμό όλων των Ελλήνων (ΠΕ,περ.Β”, 2 (1976) 324-326).  
   
   
   
   
   
   
   
2. Αναφερόμενος στην ίδρυση σχολείου ο σ. γράφει: «Μνεία Σχολής κάπως συστηματικής δύναται να γένηται αφ’ότου εκλήθη εκ Κερασούντος ο βραδύτερον εις πρεσβύτερον χειροτονηθείς Π.Γ.Μωυσίδης, τουπίκλην Λογιώτατος. Μετά τούτον εδίδαξαν πολλοί μέχρι του 1881, ότε εισήχθη εις την Σχολήν η νέα μέθοδος της διδασκαλίας, πρότερον υφισταμένου του αλληλοδιδακτικού συστήματος. Σημειωτέον ότι η διδασκαλία εγίνετο εν διωρόφω τινι οικήματι. Το 1901, επειδή το διδακτήριο του Κεντρικού Σχολείου δεν επαρκούσε για να λειτουργήσει πλήρης αστική σχολή, ανεγέρθηκε διώροφο παράρτημα κοντά στο παλαιό διδακτήριο. Δ/ντης της σχολής κατά τα έτη 1904-1905 ήταν ο Θεμ.Παστιάδης (Όλες οι παραπάνω πληροφορίες περιέχονται στο άρθρο «Σκιαγραφία Πουλανδζάκης», ό.π.). Περιγράφοντας τη σχολική κατάσταση της πατρίδας του, αργότερα το 1914, ο σ.γράφει: «Η Ελληνική Κοινότης διετήρει αρρεναγωγείον με 7 τάξεις. Παρθεναγωγείον με 5 τάξεις. Πλήρες το διδακτικόν προσωπικόν εξ αρρένων και θηλέων διδασκάλων, με προϋπολισμόν άνω των 300 χρυσών λιρών εξ εράνων, συνδρομών, εισιτηρίων και δίσκων της εκκλησίας» (ΠΕ 1 (1950) 131).  
   
   
   
   
   
   
   
   
 
Πίνακας ενοριών, σχολείων και μισθών δασκάλων της περιφέρειας Ριζούντας, Φιλίπ.Παππά, «Η Ριζούς ως Κοινότης», ΠΕ 8 (1957) 4263-4265.    
     
Ριζούντα    
Ενορίες:    
Ρωμανού,    
Πασαγιάννη,    
Αργαλιά και Λαζού    
α)Σχολεία 1 3  
β) Μισθοί δασκάλων 1 1/2- 3 χρ. Λίρ. Τουρκ.
     
Σχόλια    
1. Τα σχολεία συντηρούνταν από την κοινότητα και από διάφορες δωρεές. Η εποπτεία και η εν γένει λειτουργία των σχολείων ήταν έργο τα εφορίας. Η κοινότητα έστελνε με δικά της έξοδα αριστεύοντες άπορους μαθητές με υποτροφία στο Φροντιστήριο Τραπεζούντας και στο Παρθεναγωγείο της ίδιας πόλεως (σελ.4264).    
     
   
«Πίνακας 1 των χωριών της περιφέρειας Γεμουράς, στα οποία υπήρχαν σχολεία και του πληθυσμού τους,
Ματθ. Λαζαρίδη, «»Γεμουρά»», ΠΕ, περ.Β΄, 3 (1977) 109-110.»    
     
     
Γεμουρά 2    
Χωριά:    
α)Κερασέα Ελληνικός πληθυσμός 70 οικογένειες
β)Κούχλα Ελληνικός πληθυσμός 30 οικογένειες
γ)Βόνος Ελληνικός πληθυσμός 50 οικογένειες
δ)Σόνα Ελληνικός πληθυσμός 10 οικογένειες
ε)Κόχαλη Ελληνικός πληθυσμός 30 οικογένειες
στ)Μέσονα Ελληνικός πληθυσμός 20 οικογένειες
ζ)Δρόνα Ελληνικός πληθυσμός 20 οικογένειες
η) Βάρβαρα Ελληνικός πληθυσμός 15 οικογένειες
θ)Σαμούραξα Ελληνικός πληθυσμός 5 οικογένειες
ι)Αφιόντς Ελληνικός πληθυσμός 20 οικογένειες
     
Σχόλια    
1.Στον πίνακα αναγράφονται δέκα χωριά χωρίς να σημειώνεται και το σχολείο για το καθένα χωριστά. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι όλα είχαν σχολείο. Άλλωστε ο σ. γράφει: «…όλη η περιοχή ήτο ελληνικωτάτη, από κανένα χωριό, μικτό ελληνοτουρκικό ή αμιγώς ελληνικό, δεν έλειπαν η εκκλησία και το σχολείο» (σελ.109).    
     
     
2.Με το όνομα Γεμουρά χαρακτηρίζεται ολόκληρη η παραλιακή περιοχή ανατολικά τςη Τραπεζούντας, από τον ποταμό Πυξίτη μέχρι το Γιάμπολη, έξω από τα Σούρμενα και σε βάθος 10 περίπου χιλιομέτρων κατά μέσον όρο. Η περιοχή αυτή περιλάμβανε 15 περίπου χωριά, μερικά από τα οποία ήσαν καθαρά ελληνικά και άλλα μικτά ελληνοτουρκικά (σελ.109).    
     
   
«Πίνακας σχολείων, δασκάλων και πληθυσμού του χωριού Κουτούλα,
Στάθη Πελαγίδη, «»Μία πρώτη γραφή. Από τις μαρτυρικές πατρίδες της Ανατολής στην Οινόη Καστοριάς»», ΠΕ,περ.Β”, 9 (1983) 411-416.»  
   
   
Κουτουλά 1  
α)Ελληνικός πληθυσμός 130 οικογ.
β)Σχολεία 2 2
γ)Τελευταίοι δάσκαλοι  
Στο Κεντρικό Σχολείο: Γ.Παρασκευόπουλος,
  Παπα-Στάθιον και Ν.Παπαηλιάδης
Στο Δημοτ.Σχολείο του μαχαλά Βρενές: Γ.Παπαηλιάδης και ο Ανανίας
   
Σχόλια  
1.Η Κουτουλά βρισκόταν 20 χμ. δυτικά της Ματσούκας 50 χμ. από την Τραπεζούντα (σελ.411)  
2.Τα σχολεία ήταν δύο (εξατάξια). Το ένα, το κεντρικό, κοντά στον Άγ.Θεόδωρο για τους τρείς μαχαλάδες και το άλλο στο Βρενές. Διδασκόμενα μαθήματα: ελληνική ιστορία, ιερά ιστορία, αριθμητική, γραμματική, μουσική, γυμναστική. Όσοι μαθητές επιθυμούσαν να συνεχίσουν τις σπουδές τους πήγαιναν στο Ημιγυμνάσιο του Κουσπιδί, όπου, εκτός από τα άλλα μαθήματα, διδάσκονταν γαλλικά και τουρκικά (σελ.412).  
   
 
«Πίνακας σχολείων, δασκάλων και πληθυσμού του χωριού Λαραχανή,
Στάθη Πελαγίδη, «»Μία πρώτη γραφή.Από τις μαρτυρικές πατρίδες της Ανατολής στην Οινόη Καστοριάς»», ΠΕ,περ.Β”, 9 (1983) 411-416.»  
   
   
Λαραχανή 1  
α)Ελληνικός πληθυσμός 300 οικογ. (40 τουρκ.οικογ.)
β)Σχολεία 2
1)Αρρένων (διώροφο) 1 με 6 τάξεις
Δάσκαλοι στο σχολείο αρρένων 2: Χαριτίδης Βασίλειος, Νικολαϊδης Νικόλαος
2)Δημοτικό Σχολείο (μικρό) 1
Δάσκαλος 1 (Παπαηλιάδης Γεώργιος)
   
Σχόλια  
1.Λίγο πιο πέρα, μισή ώρα από την Κουτουλά, βρισκόταν η Λαραχανή (σελ.413).  
2.Οι δάσκαλοι μισθώνονταν για 7 μήνες, από του Αγίου Δημητρίου ως το Μάη της άλλης χρονιάς και πληρώνονταν από τους μαθητές κατά ένα μέρος και από τους πόρους της Εκκλησίας (σελ.413).  
 
«Πίνακας σχολείων, σχολικών τάξεων και πληθυσμού των ενοριών του Καπή- κιοϊ 1
Δημ.Χ.Λαζαρίδη, «»Κατή- κιοϊ (ή αρχαία Ζούζη)»», ΠΕ 1 (1950) 330-333″      
       
       
Καπή- κιοϊ      
4 ενορίες      
α)Κοντού Ελληνικός πληθυσμός 90 οικογένειες  
Αστική Σχολή («Βερναρδάκειος») 2   1 με 7 τάξεις
β)Καρρά Ελληνικός πληθυσμός 160 οικογένειες  
γ)Έντιμα Ελληνικός πληθυσμός 160 οικογένειες  
δ)Ζεφυρή Ελληνικός πληθυσμός 60 οικογένειες  
Δημοτικό Σχολείο     1(νεόκτιστο διδακτήριο)
       
Σχόλια      
1.Τουρκικά Καπή- κιοϊ(=πολυχώρι), η αρχαία Ζούζη. Βρισκόταν δεξιά από τον ποταμό Πυξίτη πάνω από το Τζεβιζλίκ (Καρυαί-Δικαιόσημον), στην περιοχή Ματσούκας (Μάτσκας) (σελ.330)      
       
2.Γύρω στα 1856 ο Ι.Βερναρδάκης από την Πετρούπολη χορήγησε τα πρώτα χρήματα και κτίστηκε η μοναδική στη Ματσούκα «Βερναρδάκειος Κεντρική Αστική Σχολή», στον ίδιο περίβολο με την εκκλησία. Στα τελευταία χρόνια η Βερναρδάκειος Σχολή λειτούργησε ως σχολαρχείο ή «πλήρης επτατάξιος αστική σχολή», όπως μεταρρύθμισε τα δημοτικά σχολεία τότε ο Νικόλαος Λιθοξόος, γυμνασιάρχης του Φροντιστηρίου Τραπεζούντας (σελ.33-333).      
       
       
     
Πίνακας 1 σχολείων, σχολικών τάξεων, μαθητών, δασκάλων και πληθυσμού χωριών της εκκλησιαστικής επαρχίας Ροδοπόλεως κατά το 1898, Επαμεινώνδα Θ.Κυριακίδου, «Ιστορία της παρά την Τραπεζούντα Ιεράς Βασιλικής Πατριαρχικής Σταυροπηγιακής Μονής της Υπεραγίας Θεοτόκου της Σουμελά», Αθήναι 1898 (σελ.260-275).          
           
           
           
Χωριά Ελληνικός πληθυσμός (σπίτια) Σχολείο   Μαθητές Δάσκαλοι
    Αριθμός Τάξεις    
Α.Σάντα (7 συνοικίες) 2          
1. Πιστοφάντων 300 1 3 8 130 4
2. Τσακαλάντων 4 53        
3. Ισχανάντων 260 1 6 70 2
4. Τερζάντων 200 1 5 100 1
5. Πινατάντων 60 1 4 100 1
6. Κοζλαράντων 5 60        
7. Ζουρναζάντων 120 1 5 60 1
           
Σύνολο 1,050 5 28 360 9
           
Β.Λειβερά (3 συνοικίες) 6          
8. Φώλαια 260 1 5 7   1
9. Σανσενού 260 1 5 7   1
10. Κυρίως Λειβερά 260 1 5 7   1
           
Γ. Κουσπιδή ( 3 ενορίες) 8 200        
11. Κυρίως Κουσπιδή   1 4 40 1
12. Αγουρζενός   1 4 25 1
13. Σκαλίτα   1 4 25 1
14. Σκόπεια 35 1 3 15 1
15. Άγουρσα 130 1 5 60 1
16. Λαραχανή 9 170 1 5 80 1
17. Κούτουλα 100 1 4 40 1
           
Σύνολο 635 7 29 285 7
           
Σχόλια          
1. Στο κεφ.Θ” του βιβλίου ο σ. αναφέρει στην κατάσταση που επικρατούσε στη μονή Σουμελάς το 1898, καθώς και στα χωριά που υπάγονταν στην εξαρχία της μονής. Κατά την περιγραφή των χωριών αυτών παρέχονται διάφορες πληροφορίες για τους δασκάλους, τα σχολεία και τους μαθητές. Από τις πληροφορίες αυτές αντλήσαμε τα στοιχεία του πίνακα.          
           
           
2. Για την έφεση των Σανταίων στα γράμματα ο σ. γράφει: «Η παιδεία δε ολονέν διαδίδεται εν αυτοίς κι η φιλοτιμία των προς διατήρησιν των σχολείων είναι πολλών επαίνων αξία…» (σελ.271).          
           
3. Αστικό σχολείο, στο οποίο εκτός από τα άλλα μαθήματα διδασκόταν και η ρωσική γλώσσα. Όσοι απόφοιτοι της σχολής δεν πήγαιναν στο Φροντιστήριο Τραπεζούντας, όπου κατατάσσονταν στην πρώτη γυμνασιακή τάξη, παρέμεναν για έναν ακόμη χρόνο προκειμένου να παρακολουθήσουν μαθήματα ρωσικής (σελ.271).          
           
           
4. Τα παιδιά των Τσακαλάντων φοιτούσαν στο σχολείο των Πιστοφάντων (σελ.271).          
5. Τα παιδιά, επίσης, των Κοζλαράντων φοιτούσαν ή στο σχολείο των Πινατάντων ή των Τερζάντων (σελ.271).          
6. Τα σπίτια στη Λειβερά απείχαν μεταξύ τους αρκετά και για το λόγο αυτό παρουσιαζόταν μεγάλη δυσκολία στη φοίτηση των παιδιών στο σχολείο, ιδίως κατά τη χειμερινή περίοδο, διότι το σχολείο βρισκόταν σε μεγάλη απόσταση από τα σπίτια τους (σελ.272).          
           
7. Η αδελφότητα Λειβεριτών «Κυψέλη» στην Κων/πολη σκεπτόταν να αυξήσει τις τάξεις του σχολείου, ώστε αυτό να γίνει τέλεια αστική σχολή (σελ.273).          
           
8. Όλα τα σχολεία των Κουσπιδιτών υποστηρίζονταν από την Αδελφότητα Κουσπιδιτών στην Κων/πολη (σελ.274).          
9. Το σχολείο της Λαραχανής υποστηριζόταν από την Αδελφότητα Λαραχανιτών στην Κων/πολη. Στη Λαραχανή υπήρχαν και 30 οικογένειες Οθωμανών, οι μόνες σ” όλη την εξαρχία της Σουμελάς (σελ.274).          
         
Πίνακας σχολείων, δασκάλων, μαθητών και πληθυσμού των κωμοπόλεων και χωριών της εκκλησιαστικής επαρχίας Ροδοπόλεως, Ιωάννου Θ.Μαυρίδου, «Γεωγραφική περιγραφή της Επαρχίας Τραπεζούντος και των παρ” αυτήν Εξαρχιών Σουμελά, Βαζελώνος, Περιστερά», Τραπεζούς 1901 (σελ.37-48).          
           
           
           
Όνομα πόλεως ή χωριού Σπίτια Αριθμός     Παρατηρήσεις
    Σχολείων Δασκάλων Μαθητών  
Α.Εξαρχία Σουμελά          
1. Πιστοφάντων 300 1 3 130 αστική σχολή
2. Τσακαλάντων 1 55        
3. Ισχανάντων 200 1 2 80 αστική σχολή
4. Τερζάντων 180 1 1    
5. Πινατάντων 60 1      
6. Κοζαράντων 2 60        
7. Ζουρνατζάντων 120 1 1 60  
8. Λειβερά 3 260 1 1 80  
9. Κουσπιδή 4 200 3 3 90  
10. Σκόπεια 35 1     ατελές δημ.σχολείο
11.Άγουρσα 130 1 1 60  
12.Λαραχανή 170 1 1 80  
13. Κούτουλα 100 1 1 40  
Β.Εξαρχία Βαζελώνος          
14. Σπήλαια 105 1 1    
15. Σανογιά 57 1      
16. Χαβά 50 1      
17. Μουτάντων 50 1      
18. Δανίαχα 197 1 2    
19. Χαμουρή 80 1 1    
20. Σαχνόη 75 1      
21. Θέρσα 72 1      
22. Κουνάκα 100 1 1    
23. Ντάμα 84 1 1    
24. Χαψή- κιοϊ 5 225 1 3   κεντρική ελληνική σχολή
25. Χορτοκόπιον 6 235 4      
26. Γιαννακάντων 100 1      
27. Κρένασα 62 1      
28. Αδολή 54 1      
29. Ζαβερά 7 73        
Εξαρχία Περιστερεώτου          
30. Αρμενή 53 1 1    
31. Ζαβρία 8 48        
32. Κοτύλια 40 1      
33. Λειβάδια 90 1 1 50  
34. Τζοπανόη 35 1      
35. Ζίλμα 30 1      
36. Βάλαινα 80 1 1    
37. Κουταλά 60 1      
38. Τσαγκάρ 30 1      
39. Μανδρανόη- Κολιάχα 60 1      
40. Μισαηλάντων 35 1      
41. Σεϊτανάντων 8 45        
42. Κουστουλάντων 30 1      
           
Σχόλια          
1. Οι μαθητές της ενορίας Τσακαλάντων φοιτούσαν στο σχολείο της ενορίας Πιστοφάντων (σελ.38).          
2. Οι μαθητές της ενορίας αυτής φοιτούσαν στο σχολείο της ενορίας Πινατάντων (σελ.39).          
3. Η Λειβερά ήταν διαιρεμένη σε τρείς ενορίες: τη Φάλαινα, τη Σαντσενού και την ιδίως Λειβερά, η οποία πάλι ήταν διαιρεμένη σε έξι μικρότερες ενορίες. Οι περισσότεροι Λειβερίτες αποδημούσαν προ πάντων στην Κωνσταντινούπολη, όπου είχαν συστήσει αδελφότητα με το όνομα «Κυψέλη», η οποία φρόντιζε για τα σχολεία της πατρίδας τους (σελ.40).          
           
           
4. Η Κουσπιδή ήταν διαιρεμένη σε τρείς ενορίες, την κυρίως Κουσπιδή με 80 σπίτια, τον Αγουρζενό με 65 σπίτια και τη Σκαλίτα με 55 σπίτια. Κάθε ενορία είχε δικό της σχολείο. Η κυρίως Κουσπιδή διαιρείτο πάλι σε τρείς μικρότερες ενορίες, τη Βερίζαινα, την κυρίως Κουσπιδή και το Κορκίθιο (σελ.40).          
           
           
5. Το Χαψή-κιοϊ ήταν διαιρεμένο στος ενορίες Τσαραχάντων με 55 σπίτια, Μελιανάντων με 80 σπίτια και Φαργανάντων με 90 σπίτια. Η Κεντρική Σχολή του Χαψή-κιοϊ βρισκόταν στο χωριό Ζαβερά (σελ.44).          
           
6. Το Χαρτοκόπιο ήταν διαιρεμένο στις ενορίες Αγυιά με 80 σπίτια και σχολείο, Φιλαρετάντων με 60 σπίτια και σχολείο. Καθιστάντων και Μαρινάντων από 30 σπίτια και από ένα σχολείο η καθεμιά (σελ.44).          
           
7. Στη Ζαβερά, όπως αναφέρθηκε, βρισκόταν η Κεντρική Σχολή του Χαψή-κιοϊ (σελ.45).          
8. Οι μαθητές των χωριών Ζαβριά και Σεϊτανάντων φοιτούσαν στο σχολείο της Αρμενής (σελ.47).        
Πίνακας 1 αριθμού κωμοπόλεων, χωριών, σχολείων, μαθητών, δασκάλων και πληθυσμού (χριστ.ορθόδοξου) της επαρχίας Ροδοπόλεως κατά 1912 και το 1919, Επιτροπεία Ποντίων Ελλήνων εν Κωνσταντινουπόλει 1920.                  
                   
                   
Κωμόπολεις Χωριά Αστικές Σχολές Δημοτικά Σχολεία Παρθεναγωγεία Μαθητές Μαθήτριες Δάσκαλοι Δασκάλες Πληθυσμός (χριστ.ορθόδ.)
                   
          Έτος 1912        
3 152 18 120 3 1,220 250 72 23 75,000
                   
          Έτος 1919        
3 55 3 38 1 332 48 22 8 22,313
                   
Σχόλια                  
1. Τα στοιχεία του πίνακα έχουν ληφθεί από χειρόγραφο πίνακα με τον τίτλο (στα αγγλικά) «Statistic of the country Rodopolis of Euxine Pontus, Livera and other environs at the year 1912 and 1919», που βρίσκεται στο αρχείο της Επιτροπής Ποντιακών Μελετών. Ο πίνακας είναι ανυπόγραφος, είναι όμως βέβαιο ότι έχει συνταχθεί από την Επιτροπεία των Ποντίων Ελλήνων στην Κωνσταντινούπολη το 1920. Παρόμοιοι πίνακες έχουν συνταχθεί και για τις άλλες επαρχίες του Πόντου από την «Επιτροπεία», προκειμένου να υποστηριχθεί η προσπάθεια ανακηρύξεως της «Δημοκρατίας του Πόντου». Στον πίνακα υπάρχουν και πλήθος άλλων στοιχείων, τα οποία όμως βρίσκονται έξω από το αντικείμενο της έρευνάς μας.                  
                   
                   
                   
                   
                 
«Πίνακας 1 γυμνασίων, σχολαρχείων, «»Ελληνικών σχολείων»», αλληλοδιδακτικών, δημοτικών, γραματοδιδασκαλείων, παιδαγωγείων, νηπιαγωγείων, παρθεναγωγείων και πληθυσμού των πόλεων και χωριών της επαρχίας Χαλδίας,
Ιωάννη Ελευθεριάδη, «»Ιστορικόν σχεδίασμα περί της επαρχίας Χαλδίας»», Αθήναι 1903″                      
                       
                       
                       
α/α Πόλη ή χωριό Ελληνικός Σχολεία                
    πληθυσμός (σπίτια) Γυμνάσιο Σχολαρχείο Ελλ./Αλληλ. Αλληλοδ. Δημοτικό Γραμματοδ. Παιδαγωγ. Νηπιαγωγ. Παρθεναγ.
1 Αργυρούπολις 2   1 1     1     1 1
2 Χάκαξα 3 100           1      
3 Χάρσερα 4             1      
4 Κρώμνη 1,000         2        
5 Ίμερα 5 400     1            
6 Σταυρί 500       1          
7 Παρτή 90           1      
8 Παξ ή Παξπέν 30           1      
9 Βαρενού 70         1        
10 Μούζαινα 6 30                  
11 Τζιμερά 6 140                  
12 Χάτζιν 7 100       1          
13 Μανδρία 20           1      
14 Άγ.Ιωάννης 8 35           1      
15 Χάραβα 90           1      
16 Τεμιρτζή-κιοϊν 90           1      
17 Άτρα 80     1            
18 Θέμπεδα 9 30           1      
19 Άγιος Μιχαήλ 90           1      
20 Χαβίαινα 10 120           1      
21 Αυλίαινα 11 120           1      
22 Άδυσσα 100           1      
23 Τζιλ 80           1      
24 Τζίτη           1        
25 Ρεκ 100           1      
26 Γόλιν 15           1      
27 Χόψια 60           1      
28 Φυτίανα 30         1        
29 Μιτζεράν 70           1      
30 Κορώνιξα 40         1        
31 Αμβρινιάντων 12 170           1      
32 Κεππέκκλησα 13 160     1            
33 Τζαγχράκιον 14 150       1          
34 Αγαλήκ 15 35           1      
35 Λαχανά 60           1      
36 Κουσ-καγιά 130             1    
37 Τζάλη 50             1    
38 Κοτύλια 150           1      
39 Πράσαρις 16 60           1      
40 Παλαγία 25           1      
                       
Σύνολο   4,620 1 1 3 3 7 24 2 1 1
                       
Σχόλια                      
1. Τα στοιχεία του πίνακα ανάγονται στο 1900.                      
2. Η Αργυρούπολις είχε σχολεία με το όνομα «Ελληνικόν Φροντιστήριον» με παρθεναγωγείο. Η σύσταση Ελληνικού σχολείου χρονολογείται από την εποχή του μητροπολίτου Χαλδίας Ιγνατίου του Φυτιάνου (1717-1731). Σχετικά με την ανέγερση του διδακτηρίου του «Φροντιστηρίου» και τη λειτουργία του ο σ. σημειώνει: «ότε εν συνεδριάσει τινί εκρίθη εύλογον να ανεγείρηται δια κοινής συνεισφοράς Ελληνικόν Σχολείον,εν ω να διδάσκωνται οι μαθηταί, κατά τον Κώδηκα Αγίου Γεωργίου, υπό του κατά καιρούς λογιωτάτου διδασκάλου την Ελληνίδα διάλεκτον. Κατά δε το έτος 1875, Ιουνίου 8, ημέρα των Αγίων Πάντων τεθέντος του θεμελίου λίθου ήρξατο η οικοδομή του νύν σχολείου, όπερ ανυψώθη στερεώτατον και περικαλλέστατον επί απόπτου κείμενον θέσεως, εκφαντορικώς προσβαλλόμενον εις πάντα διαβάτην και θεατήν» (σελ.80). Η πρωτοβουλία της ανεγέρσεως του διδακτηρίου ανήκε στο Γεώργιο Κ.Παπαδόπουλο (Κυριακίδη), που γεννήθηκε στην Αργυρούπολη και που ύστερα από επιτυχείς σπουδές στο Φροντιστήριο Τραπεζούντας και σε γυμνάσιο των Αθηνών, καθώς και στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, διετέλεσε σχολάρχης του Φροντιστηρίου Τραπεζούντας και του Φροντιστηρίου της ιδιαίτερης πατρίδας του. Το 1873 είχε κάνει τη σχετική πρόταση και ύστερα από δυο χρόνια, στις 8 Ιουνίου 1875, ημέρα των Αγίων Πάντων, ευτύχησε να παραστεί «αυτόπτης μάρτυς της δημοτελέστατης εκείνης πανηγύρεως της τελεσθείσης επί τη καταθέσει του θεμελίου λίθου της οικοδομής» (σελ.89). Στο Φροντιστήριο κάθε χρόνο εγγράφονταν πάνω από 250 μαθητές διαδασκόμενοι από ένδεκα διδασκάλους, στο δε Παρθεναγωγείο πάνω από 70 μαθήτριες διδασκόμενες από δύοδιδασκάλισσες μαζί με τη διευθύντρια και ένα δάσκαλο από το Φροντιστήριο. Το Παρθεναγωγείο περιείχε πέντε τάξεις με το παράρτημα (σελ.101).                      
                       
                       
                       
                       
                       
                       
                       
                       
                       
                       
                       
3. Η Χάκαξα είχε γραμματοδιδασκαλείο με ένα δάσκαλο και 40 μαθητές (σελ.104).                      
4. Το σχολείο της Χάρσερας είχε επίσης ένα δάσκαλο (σελ.104).                      
5. Το σχολείο, άριστα διοργανωμένο, είχε 6 τάξεις και 3 δασκάλους. Τα σχολεία τςη Ίμερας και της Κρώμνης βρίσκονταν σε ανθηρή κατάσταση, όπως φαίνεται από μια διατριβή του Γ.Β.Παπαδοπούλου προς το Φιλολογικό Σύλλογο Κων/πόλεως, απόσπασμα τςη οποίας έχει ως εξής: «Μόνην λαμπράν εξαίρεσιν εν τω ζοφερώ τούτω κυκεώνι αποτελούσι τα εν Ιμέρα, Κρώμνη και Σάντα σχολεία, γραμματοδιδασκαλεία πλήρη και άρτια εν πάσι και καρποφόρα και τακτικά, από πολλών ήδη ετών ιδρυθέντα και κανονικώς λειτουργούντα» (σελ.105).                      
                       
                       
                       
6. Για τα χωριά Μούζαινα και Τζιμερά δεν αναφέρονται σχολεία (σελ.105).                      
7. Το σχολείο του χωριού είχε ανεγερθεί και προικοδοτηθεί από κάποιο συγχωριανό, τον Κοσμά Πολυχρονίδη, ο οποίος αν και αγράμματος είχε αποκτήσει πλούτη (σελ.106). Μετά το χωριό Χάτζιν περιγράφονται τα χωριά Άγιος Φωκάς με 30 σπίτια, το Δασκουνά με αλλα 30 καθώς και τα Παλλαδόντον, Μασούρα και Λωρία που είχαν και τα τρία μαζί 60 σπίτια. Επίσης τα χωριά: Αρναούτ-κιοϊν (15), Κανάκ, Άλμη (70), Εφραιμάδην (40), Δέρραινα (50), Λουτζίωνος (35). Για τα χωριά αυτά δεν αναφέρεται σχολείο (σελ.106).                      
                       
                       
                       
8. Μετά τον Άγιο Ιωάννη υπήρχαν και τα χωριά Καλλίστη με 10 σπίτια, Αραπίρ με 40, Σφένδαμη με 15, Μανανάντων με 70, Σιμερά με 20, Γιαννίκα με 40, Νίβαινα με 40, Ραμμματανάντων με 15. Ούτε και στα χωριά αυτά αναφέρεται η ύπαρξη σχολείου (σελ.107).                      
                       
9. Το Γραμματοδιδασκαλείο κτίσθηκε το 1886 από εράνους των υιών Ελευθερίου Προσκυνητού. Στο σχολείο εγγράφονται κάθε χρόνο περίπου 50 μαθητές (σελ.110).                      
                     
Πίνακας σχολείων, δασκάλων και μαθητών των πόλεων,κωμοπόλεων και χωριών της επαρχίας Χαλδίας 1,            
Ανέστη Οικονομίδου,»Γεωγραφική Περιγραφή της Επαρχίας Χαλδίας και των παρ’αυτήν πόλεων», Τραπεζούς 1912            
             
α/α Όνομα πόλεως και χωριού Σπίτια Αριθμός     Παρατηρήσεις
      Σχολείων Δασκάλων Μαθητών  
1 Αργυρούπολις 2   4 13 260  
2 Μοναστήρι   1   25  
3 Άτρα   1 3 85 αστική σχολή
4 Χάσκιοϊ   1     ατελές δημ.σχολείο
5 Θέμπεδα   1   35  
6 Άγ.Μιχαήλ   1     ατελές δημ.σχολείο
7 Ψωμάντων   1      
8 Γοιζ-Χάραβα   1     ατελές δημ.σχολείο
9 Χουσιλή   1      
10 Σόχτουρμι   1      
11 Ταντουρλούκ   1      
12 Λερί (οκτώ ενορίες)   1 2   κεντρική αστική σχολή
13 Γιουτουρμάζ   1     ατελές δημ.σχολείο
14 Καρμούτ   1     πλήρες δημ.σχολείο
15 Σούτωνος   1     κεντρική αστική σχολή
16 Χάκαξα   1   45  
17 Χάρσερα   1   40  
18 Διακονά   1      
19 Μανδρία   1      
20 Ίμερα   1     πλήρης αστική σχολή
21 Μόχωρα, Κωδωνάντων, Σαράντων, Αληθινός         κεντρική δημ.σχολή
22 Σιαμανάντων,Μαντζιάντων,Νανάκ κ.λπ.   1 2   κεντρική αστική σχολή
23 Λυκάστ   1      
24 Παρτίν   1      
25 Βαρενού   1      
26 Μουσάντων και Ρουσίον   1      
27 Ζυγανίτα   1      
28 Παζπέν   1   30  
29 Σταυρί (τρείς ενορίες)   3 3    
30 Πασ-Μούζαινα   1 1 30  
31 Τζιμερά   1   45  
32 Χατζ   1      
33 Άγ.Φωκάς   1      
34 Σίσια   1   55  
35 Άγ.Γεώργιος ο Ζαντός 3   1 2 100  
36 Τεμηρτζή-κιοϊ (3 ενορίες)   3      
37 Γολή   1     ατελές δημ.σχολείο
38 Χόψια   1   30  
39 Φυτίανα   1   25  
40 Λετζούχ   1      
41 Ματζερά   1   20  
42 Σαραντάρ   1   45  
43 Κορόξενα   1   35  
44 Αμπρικάντων (δέκα ενορίες)   1 2 60 κεντρική σχολή
45 Ρυάκι (τρείς ενορίες)   1   30  
46 Παλαιοχώρι   1   20  
47 Τζιμπρικά   1     ατελές δημ.σχολείο
48 Δζίδη   1      
49 Εξωπολιάντων   1      
50 Άδυσσα (τρείς ενορίες)   1   50  
51 Σαρπίσκια   1      
52 Αυλίαινα (δυο ενορίες)   2      
53 Χαβίανα (τέσσερις ενορίες)   3   70  
54 Κορκοτά   1   30  
55 Δζολόχαινα   1 1 50  
56 Άγ.Ιωάννης   1      
57 Καλλίστ και Άλμη   1     ατελές δημ.σχολείο
58 Δέραινα   1   15  
59 Λονδζίωνος   1   30  
60 Παροτσή,Πιντζάντων,Ζύμωνα   1   30 2/τάξ.δημοτ.σχολείο
61 Άνω Ταρσός   1 1 25  
62 Κάτω Ταρσός   1   65  
63 Τζαγούλ   1   35  
64 Μαυρολίθ   1   35  
65 Ουλούσεϊραν   1   20  
66 Παπούτζ   1     2/τάξιο σχολείο
67 Πελιάνια   1   30  
68 Κιουμπατούρ   1   30  
69 Τζαπουτλού   1      
70 Ζογκάρ και Σιόν   1   30  
71 Κιοτύλια   1   55 2/τάξιο σχολείο
72 Σιμικλή   2 2    
73 Δέσμαινα   1      
74 Σαρίπαπα   1      
75 Γαργάαινα   1 1    
76 Σιατού   1      
77 Εσελί (μεταλλείο)   1      
78 Ερσεήλ   1      
79 Καρά-καγιά   1      
80 Ασλαντζίκ   1      
81 Νιαλ   1      
82 Έσπιε   1      
83 Κουρτ-πελήν   1      
84 Καρά-ερήκ (μεταλλείο)   1      
85 Τσιμαχάντων   1      
86 Λαχανά (μεταλλείο)   2 2    
87 Κηζήλ-καγιά ή Κασάπ-τσαϊρί   1     ατελές δημ.σχολείο
88 Κιουρλήκ (μεταλλείο) και Σακ-Χαλβά   2     ατελές δημ.σχολείο
89 Λειβάδια   1     ατελές δημ.σχολείο
90 Αρμενοχώρι   1     ατελές δημ.σχολείο
91 Κόζ-πικιν   1      
92 Λεμλετίνον   1      
93 Παλχάμ   1      
94 Καρά-κουνεϊν   1      
95 Δζαράκι (δυο ενορίες)   2 3    
96 Γενή-κιοϊν (Νεοχώρι)   1 1    
97 Μεξέν   1      
98 Κιρκ-Χαρμάν   1      
99 Αρμούταλα   1      
100 Κοτύλια (τρείς ενορίες)   3      
101 Τζαλ (έξι ενορίες)   6      
102 Κουσ-καγιά (τρείς ενορίες)   3      
103 Γιολ-Αγουζί   1      
104 Σαρατζούκ   1      
105 Κερασούντα   2     ημιγυμνάσιο και παρθεναγωγείο
106 Δηβάν   1      
107 Τζαγούλ   1      
108 Γιάμουρδζια   1      
109 Γάραλη (τρείες ενορίες)   2      
110 Πράσαρις (Μονή Παναγίας)   1     ιεροδιδασκαλείο
111 Άκ-Καγιά   1      
112 Μαδέν   1     ατελές δημ.σχολείο
113 Πουλανδζάκη 4   2 8 270  
114 Γέμα   1      
115 Τζόρληκ   1      
116 Τεμερδζή-κιοϊν   1      
117 Πόζατ ή Γούζερε   1      
118 Τεπέ-κιοϊν   1      
119 Τζιτλή-κουράν   2      
120 Παζάρ-σουϊ   1      
121 Κοτύωρα (Ορδού)   1     σχολαρχείο (Ψωμιάδειος Σχολή)
122 Οινόη   1     σχολαρχείο
123 Αμισός   2     ημιγυμνάσιο και παρθεναγωγείο
124 Τρίπολις   1 3   σχολαρχείο
125 Πλάτανα   2     αστικές σχολές
126 Τραπεζούντα 5   9      
             
Σχόλια            
1. Στο βιβλίο του ο σ., εκτός από τις πόλεις, κωμοπόλεις και χωριά της επαρχίας Χαλδίας, περιγράφει και μερικές πόλεις που ανήκουν σ’άλλες εκκλησιαστικές επαρχίες όπως: α)Τα Κοτύωρα, τη Φάτσα και την Οινόη της επαρχ.Νεοκαισαρείας, β)την Αμισό της επαρχίας Αμασείας και γ)την Τρίπολη, τα Πλάτανα και την Τραπεζούντα της επαρχίας Τραπεζούντας. Στον πίνακά μας περιλάβαμε και τις εκτός της επαρχίας Χαλδίας πόλεις. Στο βιβλίο περιγράφονται, επίσης, και οι περιοχές των μεταλλείων (Σιμ.,Ακ-δαγ,Βουλγάρ κλπ) καθώς και οι περιοχές τςη εκκλησιαστικής επαρχίας Θεοδοσιουπόλεως. Θεωρήσαμε σκόπιμο να καταρτίσουμε ξεχωριστούς πίνακες για τις περιπτώσεις αυτές και να τους εντάξουμε στςι οικείες επαρχίες. Στους πίνακές μας περιλάβαμε τις πόλεις και τα χωριά εκείνα στα οποία ο σ. αναφέρει ότι υπήρχαν σχολεία.            
             
             
             
             
             
             
2. Τα σχολεία της Αργυρουπόλεως ήταν: Το Ημιγυμνάσιο με τρείς γυμνασιακές τάξεις (με καλή βιβλιοθήκη) και το Σχολαρχείο, τα οποία αποτελούσαν μαζί το Φροντιστήριο, η Κεντρική Δημοτική Σχολή και το Παρθεναγωγείο με πέντε τάξεις. Στα σχολεία αυτά δίδασκαν δέκα δάσκαλοι και τρείς δασκάλες και φοιτούσαν 180 μαθητές και 80 μαθήτριες. Για τη λειτουργία όλων αυτών των σχολείων ξοδεύονταν κάθε χρόνο πάνω από 500 λίρες (σελ.19).            
             
             
3.Στο κέντρο της περιοχής Μούζαινας βρισκόταν η ενοριακή μονή του Αγ.Γεωργίου του Λαερμούχου (Ζαντ-Αέρ), στην οποία μόναζαν 15 μοναχές και συνετηρείτο πλήρες δημοτικό σχολείο με δυο δασκάλους και 100 μαθητές από τα γύρω χωριά Παλλαδάντων,Μασούρας.Αγριδίου και Λωρία,που όλα μαζί είχαν 155 σπίτια (σελ.29).            
             
             
4. Στην Πουλαντζάκη υπήρχε πλήρης αστική σχολή και παρθεναγωγείο. Στα σχολεία δίδασκαν επτά δάσκαλοι και μια δασκάλα και φοιτούσαν 230 μαθητές και 40 μαθήτριες (σελ.49).            
             
5. Οι Έλληνες της Τραπεζούντας διατηρούσαν τέλειο γυμνάσιο με καλή βιβλιοθήκη, σχολαρχείο, κεντρική δημοτική σχολή, κεντρικό παρθεναγωγείο και έξι άλλα δημοτικά σχολεία (παραρτήματα) αρρένων και θηλέων στις διάφορες ενορίες (σελ.55).            
           
«Πίνακας 1 αριθμού πόλεων, κωμοπόλεων, χωριών, ημιγυμνασίων, αστικών σχολών, δημοτικών σχολών, παρθεναγωγείων, μαθητών, μαθητριών, καθηγητών, Ιερά Μητρόπολις Χαλδίας-Χερροιάνων-Κερασούντος,
«»Στατιστικός πίνακας της Επαρχίας Χαλδίας-Χερροιάνων και Κερασούντος έτους 1912 και 1919″», Αργυρούπολις 1919 2 δασκάλων, διδασκαλισσών και γενικού πληθυσμού της επαρχίας Χαλδίας-Χερροιάνων και Κερασούντας (εκτός των τμημάτων Κερασούντας, Πουλαντζάκης, Ακ-Ταγ, Βουλγάρ-Ματέν, Τεκνέκ-Ταγ, Περεκετλή) των ετών 1912-1919.»                                
                                 
                                 
                                 
                                 
                                 
  Πόλεις Κωμοπόλεις Χωριά Ημιγυμνάσια Αστικές σχολές Δημοτικές σχολές αρρένων Παρθεναγωγεία Αριθμός μαθητών Αριθμός μαθητριών Καθηγητές Δάσκαλοι Δασκάλες Γενικός πληθυσμός χριστιανών      
«Η κατάστασις κατά το έτος 1912» 1 4 144 1 21 117 12 4,496 1,465 5 190 19 46,629      
«Η κατάστασις κατά το έτος 1919» 1 4 107   3 27   357 512 5 42 2 11,995      
                                 
                                 
Σχόλια                                
1. Στον πίνακά μας έχουμε περιλάβει μόνο τα στοιχεία που έχουν σχέση με το αντικείμενο της έρευνάς μας από το πλήθος άλλων στοιχείων που περιέχει ο χειρόγραφος στατιστικός πίνακας.                                
                                 
2. Ο πλήρης τίτλος του χειρόγραφου στατιστικού πίνακα που βρίσκεται στο αρχείο της Επιτροπής Ποντιακών Μελετών έχει ως εξής: «Στατιστικός πίναξ της Επαρχίας Χαλδίας-Χερροιάνων και Κερασούντος μη συμπεριλαμβανομένων των τμημάτων Κερασούντος, Πουλαντζάκης, Άκ-τάγ, Βουλγάρ-Ματέν, Τεκνέκ-Τάγ, Περσεκετλή του έτους 1912 και του έτους 1919». Κάτω από το στατιστικό αυτόν πίνακα υπάρχει η παρατήρηση: «Στατιστικήν του Τουρκικού πληθυσμού ούτε έχομεν ούτε δυνάμεθα να καταρτίσωμεν επί του παρόντος». Και πιο κάτω ο πίνακας κλείνεται: «Ό,τι ακριβές αντίγραφον του εν τοις Αρχείοις της Ιεράς Μητροπόλεως στατιστικού πίνακος. Εν Αργυρούπολει τη 19η 9/βρίου 1919- Ο Αρχιερατικός Επίτροπος (υπογραφή δυσανάγνωστη), Ο Γραμματεύς του Μ.Εκκλ.Συμβουλίου Σ.Μικρόπουλος».                                
                                 
                                 
                                 
                                 
                               
«Πίνακας 1 αριθμού πόλεων, κωμοπόλεων, χωριών, γυμνασίων, ημιγυμνασίων, αστικών σχολών, δημοτικών σχολών, παρθεναγωγείων, ιεροδιδασκαλείων, μαθητών, μαθητριών, καθηγητών, δασκάλων, διδασκαλισσών και πληθυσμού των τμημάτων Ακ-Ταγ, Βουλγάρ-Ματέν, Τεκνέκ, Περεκετλή-Τζανίκ, Τζαράχ, Πουλαντζάκης της επαρχίας Χαλδίας-Χερροιάνων-Κερασούντας του έτους 1912.
Ιερά Μητρόπολις Χαλδίας-Χερροιάνων -Κερασούντος,»»Συμπληρωματικός Στατιστικός πίνακας της Επαρχίας Χαλδίας-Χερροιάνων και Κερασούντος έτους 1912″», Αργυρούπολις 1919 2″                                
                                 
                                 
                                 
                                 
                                 
Πόλεις Κωμοπόλεις Χωριά Γυμνάσια Ημιγυμνάσια Αστικές Σχολές Δημοτικές σχολές Παρθεναγωγεία Ιεροδιδασκαλεία Μαθητές Μαθήτριες Καθηγητές Δάσκαλοι Δασκάλες Κάτοικοι χριστιανοί    
1 20 105 1 1 16 152 3 1 7,372 2,978 8 277 16 61,700    
                                 
Σχόλια                                
1. Ο χειρόγραφος συμπληρωματικός στατιστικός πίνακας της επαρχίας Χαλδίας-Χερροιάνων και Κερασούντας περιέχει πλήθος στοιχείων, από τα οποία έχουμε περιλάβει στον πίνακά μας μόνο όσα έχουν σχέση με το αντικείμενο της έρευνάς μας.                                
                                 
2. Ο πλήρης τίτλος του χειρόγραφου στατιστικού πίνακα που βρίσκεται στο αρχείο της Επιτροπής Ποντιακών Μελετών έχει ως εξής: «Συμπληρωματικός στατιστικός πίναξ της Επαρχίας Χαλδίας-Χερροιάνων και Κερασούντος περιλαμβάνων τα τμήματα Άκ-Ταγ, Βουλγάρ-Ματέν, Τεκνέκ, Περεκετλή-Τζανίκ, Τζαράχ, Πουλαντζάκης, Κερασούντος και της περιφέρειας αυτής του έτους 1912». Στο τέλος ο στατιστικός αυτός πίνακας κλείνεται: «Ό,τι ακριβές αντίγραφον στατιστικού πίνακος του εν τοις Αρχείοις της Ιεράς Μητροπόλεως». Φέρει τη σφραγίδα της Ιεράς Μητροπόλεως Χαλδίας και την υπογραφή του Γενικού Γραμματέα, μάλλον ευανάγνωστη, «Σ.Μικρόπουλος». Στο στατιστικό πίνακα επισυνάπτεταο η εξής ιδιόχειρη σημείωση: «Η παρούσα στατιστική είναι η στατιστική των εν αυτή τμημάτων του έτους 1912, ως εκ της αποστάσεως δε των τμημάτων τούτων και ως εκ της ανωμάλου καταστάσεως αγνοούμεν την σημερινήν αυτών στατιστικήν, δηλούντες υμίν ότι μόλις το 1/3 της στατιστικής ημών ταύτης την σήμερον εναπέμεινε». Η σημείωση αυτή δε φέρει υπογραφή και ημερομηνία, υποθέτουμε όμως ότι έχει γραφτεί από το συντάκτη του στατιστικού πίνακα το 1919 ή και λίγο αργότερα, το 1920.                                
                                 
                                 
                                 
                                 
                                 
                                 
                                 
                                 
                               
«Πίνακας 1 σχολείων, δασκάλων και πληθυσμού πόλεων και χωριών της επαρχίας Χαλδίας,
Γεωργίου Θ.Κανδηλάπτου (Κάνεως), «»Γεωγραφικόν και Ιστορικόν λεξικόν των χωριών, κωμοπόλεωνκαι πόλεων Χαλδίας»», ΠΦ, ΧΠ και ΠΕ (1936-1952) 2″          
           
           
           
α/α Πόλη ή χωριό «Ελληνικός πληθυσμός
(σπίτια)» Αριθμός Σχολείων Δασκάλων Παρατηρήσεις
           
           
1 Άγιος Ιωάννης (Μουζαίνης) 5      
2 Άγιος Ιωάννης ο Νιβαίνης (ποτ.Νιβαίνης) 50      
3 Άγιος Φωκάς (Δουζαίνης) 30 1    
4 Άγιος Μιχαήλ (ποτ.Καρά-Μουσταφά) 40      
5 Άγιος Γεώγργιος (Αμπρικάντων) 18      
6 Άγιος Ηλίας (ποτ.Γιαγλίντερες) 20      
7 Αγρίδ (ενορία Αδύσσης) 7      
8 Άδυσσα ή Άδησσα (ποτ.Σίδης) 104 1   κεντρική σχολή
9 Αληθινός και Αληθινή (ενορ.Κρώμνης) 60      
10 Αλχαζάντων (ενορ.Κρώμνης) 15      
11 Αλεξοπουλέντων (ή Μικρά Σίδη ή Ξυπολέντων) 30      
12 Αλτσάκαλέ (ποτ.Κάνεως) 50      
13 Αμπρικάντων (ποτ.Τσίζερες) 182 2 3  
14 Ακριτάντων (ενορ.χωρ.Μάλαχας) 10      
15 Ακριτάντων (ενορ.χωρ.Τσιμπρικά) 5      
16 Αντωνάντων (ενορ.Κάτω Χαβίαννης) 18      
17 Αντωνάντων (ενορ.Λερίου) 35      
18 Άλμη 35      
19 Αρδαπέρ (υπώρειες του όρ. Άγ.Παύλος) 15      
20 Άρδασσα (πρωτ.Μεσοχαλδίας ή του Τορούλ) 5      
21 Αργυρόπολις (Κιουμούσ-χανέ) 2.500 κάτ. 3 16  
22 Άτρα 140 1   αστική σχολή με 2 γυμνασιακές τάξεις
23 Αυλήαννα (υπώρειες του όρ. Άγ.Παύλος) 150      
24 Βαρενού 70 1   «Λαμπρά Σχολή»
25 Βαρετόν (ποτ.Χαβίαννης) 18      
26 Βαρτάντων (ποτ.Χαβίαννης) 50      
27 Γαπά-Κιλσέ και Καπά-Κιλσέ 60     τουρκικό χωριό
28 Γαράγαγια (περιφ.Κελκέτ) 30      
29 Γαρακιοζέντων (περιφ.Κοάς) 12      
30 Γαράκοτιλ (περιφ.Λερίου) 50 1 3 κεντρική αστική σχολή
31 Γάρατσα (Χερροιάνων) 15      
32 Γαρεντή (περιφ.Μαυραγγελίου) 30      
33 Γαριπάντων (περιφ.Μαυραγγελίου) 18      
34 Γετουρμάζ (περιφ.Λερίου) 40      
35 Γιαγμούρ-δερέ        
36 Γιαννάντων (ενορ.Σάντας) 15      
37 Γιαννίκα 12      
38 Γολή (ποτ.Τσίζερες) 40      
39 Γονοκώλ (ενορ.Αμπρικάντων) 18      
40 Γλούβενα (ενορ.Κρώμνης) 50      
41 Γόδαννα (τουρκ.Κουζ-Αννά) (ενορ.Χάρσερας) 30 τουρκ.     τουρκικό χωριό
42 Γουμερά (μονή)   1   λύκειο («βραχύβιον»)
43 Δέρραινα 40      
44 Δέσμαινα (περιφ.Κιουρτουνίου) 110      
45 Διάκονα (ενορ.Χάρσερας) 40      
46 Δζίτε Μεγάλη ή Σίδη (Τσίτη-Κιαπίρ) 150 1   «…καλώς κατηρτισμένη…»
47 Δζιμερά (χωρ.Μουζένης) 160      
48 Δζολόσενα (χωρ.Μεσοχαλδίας) 120 1   «..λαμπρά Αστική Σχολή…»
49 Δώδεκα Ελάτια (ενορ.Σάντας) 15      
50 Εδίσσα (Έτισσα) (περ.Κοασίου) 60      
51 Επαναχώρ (ενορ.Σταυρίου) 68      
52 Εφραιμάντων 60      
53 Ζαγκάρ ή Ματέν 38 1 1  
54 Ζεμπρέκια ή Μαχαλά (ενορ.Κρώμνης) 15      
55 Ζουρνατσάντων (κώμη Σάντας) 180 1 3 αστική σχολή
56 Ζυγανίτα 12      
57 Ζύμωνα (στο τμήμα Χερροιάνων) 70      
58 Θεοχαράντων (ενορ.Λερίου) 25      
59 Θεφίλ 15      
60 Θωμάντων (ενορ.Ίμερας) 2      
61 Θέμπεδα ή Θέμπερα 40 1    
62 Ίμερα ή Γήμερα 400 1 5 αστική σοχλή πλήρης
63 Καγκελίνα (ενορ.Μουζένης) 6      
64 Καλλίστη 15      
65 Κανάκ 20      
66 Καρακαγιά 8      
67 Καρακοτίλ (ενορ.Λερίου) 50 1 3 κεντρική σχολή
68 Καρέλ 12      
69 Καρμούτ 70      
70 Κάσγα 15      
71 Κατωχώρ” (ενορ.Σταυρίου) 70      
72 Κελώρα 70 1    
73 Καλέντων 20      
74 Κελκέτ (είχε 6 ελλ.χωρ.Έδρα το Τσιφλίκ) 18      
75 Κουρτιούν (τμ.επαρχ.Χαλδίας) (Σαρακαγιά) 120     από τα 50 χωριά τα 5 μόνο ελληνικά
76 Κοτύλα 70      
77 Κοάσ ή Κοάσα ή Κοβάσα (τμ.Αργυροπ.) 120     6 ελλην.χωριά
78 Κήπος ή Παχτσόπον 15      
79 Κορκοτά 45     «..διατήρησιν λαμπρών σχολείων…»
80 Κορόξενα ή Κορόξινα        
81 Κουρί 22      
82 Κοζλεράντων (ενορ.Σάντας) 50      
83 Κιμπατούρ” 50      
84 Κορτσάφ 700      
85 Κουρτάντων 10      
86 Κρώμνη (15 ενορίες) 350     «…είχον δε οι Κρωμναίοι καλάς Σχολάς εις εκάστην ενορίαν…»
87 Κωδωνά 25      
88 Λάγκιοϊν ή Ογλάν Κιοϊν 10      
89 Λαμπάδιον 25      
90 Λευκόπετρα (όρος)       «…όπου ο επίσκοπος Νικοπόλεως Χη Ιερεμίας Γεωργιάδης έκτισε λαμπράν Μονήν και Σχολήν…»
91 Λειβάδ” (ενορ.Αργυρουπόλεως) 15      
92 Λειβάδ” ή Λειβαδόπον (ενορ.Ίμερας) 15      
93 Λετσούχ 30      
94 Λιβερτάντων (ενορ.Λερίου) 30      
95 Λυκάστ” 30      
96 Λοντσιώνος 40      
97 Λωρία 30     «..χωρία υπέρ την μονήν Λερμάχου…
98 Λωρία (ενορ.Κρώμνης) 80      
99 Μαυραγγέλ” (περ.Αργυρουπόλεως) 70     9 ενορίες
100 Μαρούφ” 6      
101 Μοναστήρ” 30 1   «Λαμπρά Σχολή»
102 Μασούρα(χωρ.Μουζένης) 40      
103 Μαρτίν (ενορ.Τεμιρτσήκιοης) 30      
104 Μάλαχα (3 ενορίες) 35      
105 Μαυρενά 35      
106 Ματσερά 40      
107 Ματέν (ενορ.Ζύγανας) 30      
108 Μανανάντων 3      
109 Μακρία 40      
110 Μανδρία (της Ίμερας) 15      
111 Μαυρολίθ” (χωρ.Χερροιάνων) 60      
112 Μαντζάντων (ενορ.Κρώμνης) 70     έχει 4 ενορίες
113 Μεσοχώρ” 45      
114 Μέζιρε (ενορ.Κιοτύλια) 6      
115 Μέζιρε (χωρ.Χερροιάνων) 15     «..νων έρημον..»
116 Μοσυγουλή (ενορ.Χάκαξας) 18      
117 Μολαλή ή Μολαλάντων 8      
118 Μουσάντων 5      
119 Μουσκενάντων (ενορ.Αμβρικάντων) 15      
120 Μονοβάντων (κεντρ.εν.Σταυρίου) 6 συνοικ.60σπίτ.ή 300 κάτ.        
      1 3_4 κεντρ.»Ασσερίειος Σχολή» με πάνω από 100 μαθητές
121 Μόχωρα (ενορ.Κρώμνης) 70      
122 Μούζενα (Κυρίως ή Πας) (χωρ.Μουζένης) 50      
123 Μουγαλτά (ενορ.του ποτ.Μαυραγγελίου) 10      
124 Μουζουράντων (χωρ.περ.Λερίου) 8      
125 Μουρτζανή 35      
126 Μεσοχαλδία (το σημερινό Τορούλ)       «αποτελείται από 182 χωριά Ελληνικά και Τουρκικά…»
127 Νανάκ (ενορία Κρώμνης) 75      
128 Νατσαράντων 25      
129 Ομάλα 12      
130 Ουλού-Σεϊράν (τμήμα Χερροιάνων) 25      
131 Παβρετσή (ενορ.Αργυρουπόλεως) 8 1    
132 Παπαβράμ 30      
133 Παναγίας Ενορία (ενορ.ποτ.Αμβρικάντων) 18      
134 Παγαράντων (ενορ.Αμβρικάντων) 12      
135 Παρτίν 70      
136 Παλαιχώρ”   1 2 «…λαμπράν τελείαν Δημοικήν Σχολήν…»
137 Παζπέν 45 1    
138 Παλαδάντων και Παλλαλάντων (εν.Μουζένης) 40 1   κεντρική σχολή
139 Παρασκευάντων (ενορ.ποτ.Μαυραγγέλ”) 35      
140 Παλαγία ή Παλαϊα 50 1 2  
141 Παπαδάντων (ενορ.ποτ.Περίου) 30      
142 Πελέν (στην περιοχή Χερροιάνων) 40      
143 Παπούτ’ς (χωρ.Χερροιάνων) 15      
144 Πέκτελα 15      
145 Πιβερά (ενορ.Τσίτας) 30      
146 Πιστοφάντων (ενορ.Σάντας) 400 1 7 αστική σχολή με 2 γυμανσικές τάξεις
147 Ποταμόπον (ενορ.Αδύσσης) 30      
148 Ρακάν (ενορ.Κρώμνης) 30      
149 Ραμαζανάντων 40 1 1  
150 Ρουσταμάντων (ενορ.Κρώμνης) 22     «…νυν ακατοίκητο..»
151 Ρουσίον 25 1    
152 Ρυάκι και Ρεκ 30 1    
153 Ρωμανάντων (ενορ.Χάρσερας) 20      
154 Ρωμαϊσσα 150      
155 Σαλούτ ή Τσάπουτλη (χωρ.Χερροιάνων) 70      
156 Σάντα (7ενορίες μεγάλες και 3 μικρές) 5.000 κάτ.     «Έχοντες καλλα σχολεία…»
157 Σαράντων (ενορ.Κρώμνης) 20      
158 Σαραντάρ 70      
159 Σαπρανάντων 12      
160 Σαρή Παπά 50      
161 Σατάλ (αρχ.Σάταλα) 180     Τουρκομάνοι
162 Σελίν-Δερέ (χωρ.Χερροιάνων) 70     Οι Έλληνες κάτ.εγκατέλειψαν το χωριό τον περασμένο αιώνα και τους διαδέχτηκαν Κούρδοι με 40 οικογέν.
163 Σεϊχ-τ” ορμίν η Σιχτορμίν 40 1    
164 Σιαμική (χωρ.Χερροιάνων) 12     οικογ.Ελλήνων,Καρδούχων και Κιρκασίων
165 Σιμικλή 200      
166 Σιμερά (ποτ.Νίβαινα) 20      
167 Σιόν (περιοχή Κελκέτ) 22      
168 Σίσια 50      
169 Σιασκαλάντων 8      
170 Σιαμανάντων (Κρώμνης) 150 1 3 κεντρική σχολή
171 Σούτωνος (περιφ.Κοασίου) 21      
172 Σολαχάντων 10      
173 Σουλαμίς (περιφ.Κοασίου) 25      
174 Σταυρί ή Σταυρός 200     «….εφάνησαν φιλοπρόοδοι..ιδίως εις τα σχολεία των…»
175 Σπεντάμ 15      
176 Στύλος 25      
177 Σούλαμις 12      
178 Ταντουρλούκ 60      
179 Ταρσός α)Άνω Ταρσός 35 2    
  β)Κάτω Ταρσός 120      
180 Τέλμε (χωρ.Χερροιάνων) 120     μέχρι το 1878
181 Τερζάντων(ενορ.Σάντας) 300 1 4 τέλεια αστική σχολή
182 Τετελί 15     το 1830 μετανάστευσαν στη Ρωσία
183 Τουμάνογλου (χωρ.Χερροιάνων) 30      
184 Τσιφλίκ 10      
185 Τσαπούκ (ενορ.Αμπρικιάντων) 15      
186 Τσακλάντων (ενορία Ίμερας) 12      
187 Τσακαλάντων (ενορ.Σάντας) 50      
188 Τσαούλ (χωρ.Χερροιάνων) 40      
189 Τσακ (περιοχή Χουσ-Χάραβας) 10      
190 Τσαχματάντων (ενορ.Σαράντων) 25      
191 Τσαράντων(ενορ.Χαβίαννης) 14      
192 Τσαράχονος (χωρίδιον) 4      
193 Τσαγανάντων (ενορ.Μαυραγγελίου) 12      
194 Τσαμούρα 40     τουρκόφωνοι
195 Τσακουτσάντων(χωρ.Λερίου) 50      
196 Τσερκελάντων(επί λόφου ποτ.Γιαγλίτερε) 4      
197 Τσίτη,Τσίτε,Δζίτε,Σίδη 70      
198 Τσορκόν (ενορ.Αδίσης) 5      
199 Τσιμπρικά (ενορ.Ρακάν, Σκαμνάντων, Ακριάντων)        
200 Τσολόχαινα και Σολόχανα και Σολόχαινα (κώμη Χαλδίας) 180      
      2 5 αστική σοχλή και παρθεναγωγείο
201 Φαργανάντων 7     από 48 ελλ.οικογ.που είχε άλλοτε
202 Φετικιάρ και Φετικάρ 7      
203 Φούρφουρα       άλλοτε ελλ.χωριό
204 Φραγκάντων (ενορ.Κρώμνης) 70      
205 Φτελένια (3 συνοικισμοί)        
206 Φυτίανα, Φυτίαινα, Φυτίαννα, Φειτίανα (τουρκ.Πασκιλσέ) (2 ενορίες) 32      
           
207 Χαβραία 20      
208 Χαβίανα (3 τμήματα) 175      
  α)Ενορ. Βασιλάντων   1 1  
  β)Μέση Χαβίανα 55 1 2  
  γ)Άνω Χαβίανα   1   λύκειο με τέλεια αστική σχολή και 2 γυμν.τάξεις από το 1910
209 Χαίνου Μονή   1   άρτια δημ.σχολή
210 Χαλδογιαννάντων (ενορ.Ίμερας) 10      
211 Χάκαχα (7ενορίες) 97      
212 Χαλκάντων (χωρ.περ.Χουτουρά) 2      
213 Χαμά (ενορ.Λερίου) 15     από 80 ελλ.οικογ.που είχε άλλοτε
214 Χάραβα Χους (πλησ.Αγ.Μηνά) 12      
215 Χαραβακινέκ 18 1    
216 Χάραινα       (βλέπε λέξη:Λάγκιοϊν)
217 Χάρχερα και Χάχερα (4 ελλ. Ενορίες)        
  α)Κυρίως Χάρχερα 40 ή 350 κάτ.      
  β)Δεμιρτζάντων 25 1 1 «….λαμπρά λιθόκτιστος σχολή ιδρυθείσα 1898
  γ)Διάκονα       (βλέπε λέξη)
  δ)Ομάλα       (βλέπε λέξη)
218 Χασάρ-Χανά 5      
219 Χασκουκάντων (ενορ.Κρώμνης)        
220 Χάσκιοϊν (περιοχή Άτρας) 25      
221 Χάτσι       (βλέπε λέξη:Ωραιόκαστρο)
222 Χερίανα ή Χερροίανα (τουρκ.Σεϊράν)       Επαρχία με 72 χωριά ελληνικά.Μέχρι την Ανταλλαγή παρέμειναν 15,όλα με σχολεία
223 Χουσιλή 40 1    
224 Χουτουρά 40 1    
225 Χουτουράς (Μονή)   1   «..Άξια λόγου σχολή γραμμάτων…»
226 Χρυσούλ λίγες ελλ.οικογ.      
227 Χόψα,Χόψια,Χώψα 70 1 2  
228 Ψωμάντων(τουρκ.Εκμετσιλή) 8      
229 Ψωμάντων 30      
230 Ωραιόκαστρον (Χατς και Χάτσιν) 40      
           
Σχόλια          
1.Η εργασία του Γεωργίου Θ.Κανδηλάπτη-Κάνεως δημοσιεύτηκε στα πιο πάνω περιοδικά κατά καιρούς ως εξής: (Οι αύξοντες αριθμοί στην αρχή κάθε στίχου δηλώνουν τις πόλεις και τα χωριά που αναγράφονται στον πίνακα).          
           
           
  από 1-5 ΠΦ 1 (1936) τεύχ.3 σελ.14  
  από 6-8 ΠΦ 1 (1936) τεύχ.4-5 σελ.32  
  από 9-13 ΠΦ 1 (1936) τεύχ.9-10 σελ.10  
  από 14-21 ΠΦ 1 (1937) τεύχ.11 σελ.12-13  
  από 21 ΠΦ 1 (1937) τεύχ.12 σελ.13-14  
  από 22-23 ΠΦ 2 (1937) τεύχ.13 σελ.18-19  
  από 24-39 ΠΦ 2 (1937) τεχύ.14 σελ.61-62  
  από 40-46 ΠΦ 2 (1937) τεύχ.15 σελ.144-145  
  από 47-55 ΠΦ 2 (1937) τεύχ. 16 σελ.207-208  
  από 56-62 ΠΦ 2 (1937) τεχύ.17-18 σελ.253-255  
  από 63-70 ΠΦ 2 (1937) τεύχ.19 σελ.287-288  
  από71-74 ΧΠ (1945) τεύχ.14 σελ.332  
  από 75-78 ΧΠ (1945) τεύχ.415-16 σελ.365  
  από 79 ΧΠ (1946) τεύχ.17-18 σελ.418-421  
  από 80-95 ΧΠ (1946) τεύχ.19-20 σελ.462-464  
  από 96-119 ΧΠ (1946) τεύχ.21-22 σελ.504-506  
  από 120-124 ΠΕ 1 (1950) τεύχ. 1 σελ.31-32  
  από 125-128 ΠΕ 1 (1950) τεύχ.2 σελ.17-18  
  από 129-136 ΠΕ 1 (1950)   σελ.142-143  
  από 137-144 ΠΕ 1 (1950)   σελ.205-206  
  από 145-151 ΠΕ 1 (1950)   σελ.337-338  
  από 152-156 ΠΕ 1 (1950)   σελ.438-439  
  από 157-161 ΠΕ 1 (1950)   σελ.508-509  
  από 162-170 ΠΕ 1 (1950)   σελ.703  
  από 171-177 ΠΕ 2(1951)   σελ.748-749  
  από 178-183 ΠΕ 2(1951)   σελ.797-798  
  από 184-197 ΠΕ 2(1951)   σελ.850-851  
  από 198-200 ΠΕ 2(1951)   σελ.897-898  
  από 201-208 ΠΕ 2(1951)   σελ.944-945  
  από 209 ΠΕ 2(1951)   σελ.1029-1031  
  από 210 ΠΕ 2(1951)   σελ.1157-1158  
  από 211-213 ΠΕ 2(1951)   σελ.1181-1182  
  από 214-216 ΠΕ 2(1951)   σελ.1228  
  από 217 ΠΕ 3 (1952)   σελ.1281  
  από 218-222 ΠΕ 3 (1952)   σελ.1325-1326  
  από 223 ΠΕ 3 (1952)   σελ.1373  
  από 224-225 ΠΕ 3 (1952)   σελ.1427  
  από 226-227 ΠΕ 3 (1952)   σελ.1512-1513  
  από 228-229 ΠΕ 3 (1952)   σελ.1715  
  από 230 ΠΕ 3 (1952)   σελ.1952  
  από 177 ΠΕ 3 (1952)   σελ.1799
«Πίνακας σχολείων, δασκάλων και πληθυσμού της Χαβίανας,
Π.Μελανοφρύδη, «»Ο Μελίκ΄ς ο Σάββας ας σην Χαβίαναν»», ΠΕ 14 (1963) 6956.»  
   
   
Χαβίανα 1  
α)Ελληνικός πληθυσμός 120 οικογ.
β)Κεντρική Αστική Σχολή 1
Δάσκαλοι 3
γ)Δημοτικά Σχολεία στις ενορ.Κάτω Χαβίανα (Τσαρασάντων) και Βαρτάντων 2
   
   
Σχόλια  
1.Η Χαβίανα, χωριό της Μεσοχαλδίας σε δύωρη απόσταση από την “Αρδασα. Την αποτελούσαν οι ενορίες: Νεφεροράντων, Σταυρανάντων, Βασιλάντων, Γαβράντων, Αντωνάντων, Τσαρασάντων και Βαρτάντων.  
 
«Πίνακας σχολείων και πληθυσμού των χωριών του τμήματος Κιουρτούν της υποδιοικήσεως Τορούλ της Χαλδίας,
Δ.Κ. Παπαδοπούλου (Σταυριώτη),»»Κιουρτούν»», ΠΕ 3 (1952) 1516-1518.»    
     
     
Το τμήμα Κιουρτούν 1    
Ελληνικά χωριά ή μικτά με Τούρκους:    
α)Ασλαντζίκ Ελληνικός πληθυσμός 20 οικογ.
Δημοτικό σχολείο 1  
β)Έριουτζα Ελληνικός πληθυσμός 20 οικογ. (400 Τούρκ.)
Δημοτικό σχολείο 1  
γ)Χαρσούτ ή Χαρσότ Ελληνικός πληθυσμός 30 οικογ. (50 Τούρκ.)
Δημοτικό σχολείο 1  
δ)Πάν-κιοϊν Ελληνικός πληθυσμός 20 οικογ.
Δημοτικό σχολείο 1  
     
Σχόλια    
1.Το Κιουρτούν ήταν ένα από τα τμήματα της υποδ/σεως Ντορούλ τςη επαρχίας Χαλδίας.Μέχρι το 17ο αιώνα εκκλησιαστικώς υπαγόταν στη Μητρόπολη Τραπεζούντας και από τότε και στο εξής στη Μητρόπολη Χαλδίας (σελ.1516).    
   
Πίνακας του σχολείου και του ελληνικού πληθυσμού του χωριού Τσιμπρικά, Π.Η.Μελανοφρύδη, «Πώς κάηκε το χωριό Τσιμπρικά», ΠΕ 12 (1961) 6047-6053.  
   
   
Τσιμπρικά 1  
α)Ελληνικός πληθυσμός (το 1864) 25 οικογ.1
β)Σχολείο 2  
   
Σχόλια  
1.Το χωριό Τσιμπρικά ανήκε στην επαρχία Τορούλ της Χαλδίας (σελ.6047).  
2.Το σχολείο ιδρύθηκε το 1859. Πριν από την ίδρυση του σχολείου, οι μαθητές του χωριού πήγαιναν στο Δημοτικό Σχολείο Κορκοτά (σελ.6049).  
 
«Πίνακας των ελληνικών εκπαιδευτηρίων της Αργυρουπόλεως Πόντου,
Δ.Η. Οικονομίδου, «»Αργυρούπολις»», ΑΠ 3 (1931) 169-174.»  
   
   
Ελληνικά Εκπαιδευτήρια 1  
1. Αρρεναγωγείο «υπό το όνομα Φροντιστήριον» 2  
α)Αστική Σχολή (πλήρης) 1
β)Γυμνασιακές τάξεις 3
γ)Καθηγητές-Δάσκαλοι 12
δ)Μαθητές 300
2. Παρθεναγωγείο 3  
α)Τάξεις 5
β)Νηπιαγωγείο 1 (προκαταρκτική)
γ)Δασκάλες 3
δ)Δάσκαλοι 2
ε)Νηπιαγωγός 1
στ)Μαθήτριες 100
3.Προϋπολογισμός όλων των εκπαιδευτηρίων ετησίως 500 χρ.λίρ.Τουρκ.  
4.Διδακτήριο Κεντρικού Ελληνικού Σχολείου (Φροντιστηρίου) 4  
   
Σχόλια  
1. Εκτός από τα ελληνικά σχολεία στην Αργυρούπολη υπήρχαν και σχολεία της αρμενικής και τουρκικής κοινότητας. Οι Αρμένιοι μόλις το 1911 έκτισαν δικό τους διδακτήριο δημοτικού σχολείου, ενώ οι Τούρκοι είχαν δημόσιο κεντρικό σχολείο (ρουστιέ) σε δικό τους κτίριο και φιλοτιμούμενοι να μιμηθούν τους Έλληνες ως προς την εκπαιδευτική πρόοδο το προήγαγαν μεν σε ινσταντιέ (γυμνάσιο) «αλλά χωλαίνοντας ως προς την πρώτην παίδευσιν και στερούμενοι διδασκάλων ευμεθόδων υπολείποντο πολύ των ημετέρων, εν μέρει δε και των Αρμενίων…» (σελ.169-170).  
   
   
   
   
2.Το 1845 η σχολή ονομαζόταν Μουσική Σχολή της επαρχίας Χαλδίας,επειδή σ’αυτή διδασκόταν και η μουσική. Ο Φυτιάνος ιερομόναχος Χατζή Σεραφείμ φέρεται ότι την μετονόμασε σε Φροντιστήριο. Το Αρρεναγωγείο στην αρχή ήταν γραμματοδιδασκαλείο, αργότερα ματαβλήθηκε σε αλληλοδιδακτικό σχολείο και το 1864 προστέθηκαν μια ανώτερη τάξη εμ το όνομα συνδιδακτικό και ΄λίγο πιο ύστερα, επί του Γ.Κυριακίδου, και τρείς τάξεις του Ελληνικού. Το 1878 συστήθηκε η πρώτη τάξη του γυμνασίου, στην οποία προστέθηκαν άλλες δυο τάξεις και έτσι έγινε ημιγυμνάσιο. Το όλο Αρρεναγωγείο εξακολουθούσε να φέρει το όνομα «Φροντιστήριον Αργυρουπόλεως» (σελ.173-174).  
   
   
   
   
3.Το Παρθεναγωγείο συστήθηκε το 1873 με ενέργειες του Γ.κυριακίδη. Στην αρχή είχε 3 ή 4 τάξεις δημοτικού σχολείου και για αρκετά χρόνια διευθυνόταν από το δάσκαλο Μουράτ Κυριακίδη, Αργυροπολίτη, ο οποίος προηγουμένως δίδασκε στο Δημοτικό Σχολείο αρρένων (που υπήρχε από το 1836). Αργότερα προστέθηκαν και άλλες τάξεις καθώς και μονοτάξιο νηπιαγωγείο. Το Παρθεναγωγείο λειτουργούσε σε νεόκτιστο οικοδόμημα. Σ” αυτό, εκτός των άλλων μαθημάτων, διδάσκονταν και μαθήματα κοπτικής και ραπτικής. Λειτουργούσε επίσης και ταπητουργείο (σελ.173).  
   
   
   
   
4.Το διδακτήριο θεμελιώθηκε την 1η Ιουλίου 1875 και αποπερατώθηκε το 1879. Η πρωτοβουλία για την ανέγερση ανήκε στο Γ.Παπαδόπουλο-Κυριακίδη με τη συνεργασία του μητροπολίτη Χαλδίας Γερβασίου (σελ.171).  
 
«Πίνακας του Φροντιστηρίου, Παρθεναγωγείου, προϋπολογισμού των σχολείων και πληθυσμού της Αργυρουπόλεως κατά το 1914,
Π.Η.Μελανοφρύδη,»»Αργυρούπολις (Γκιουμουσχανάς)»» 1, ΠΕ 1 (1950) 430-433.»  
   
   
Αργυρούπολις  
α)Ελληνικός πληθυσμός (το 1914) 3.000 κάτ.
β)Φροντιστήριο (ίδρυση το 1873) 2 1 (με 3 τάξ.4ταξ.γυμνασ.)
γ)Παρθεναγωγείο (ίδρυση το 1879) 1
δ)Προϋπολογισμός σχολείων το χρόνο 500χρ.λίρ.Τουρκ.
   
Σχόλια  
1.Ο σ. την αποκαλεί «η Μίλητος της Χαλδίας» επειδή, όπως γράφει,»δικαίως θεωρείται ως ανεξάντλητος δεξαμενή, από την οποίαν εξεχύθη άφθονος, ζωτικότατος, δραστήριος και εργατικός ελληνισμός, που απλώθηκε σ’όλον τον κορμόν της Ανατολής από Βουγάταγ, Άκταγ, Κεσκίν-Ματέν μέχρι Καπάν, Σύμ, Περεκετλή, Άργονης και αυτής της Βιθυνίας» (σελ.430).  
   
   
2. Το Φροντιστήριο είχε αποβεί ο τηλαυγής όλης της Χαλδίας και κατείχε τιμητική θέση ανάμεσα στα γυμνάσια του Μικρασιατικού ελληνισμού (σελ.431).  
 
«Πίνακας καθηγητών, δασκάλων και αποφοίτων του Φροντιστηρίου Αργυρουπόλεως κατά το τελευταίο έτος κανονικής λειτουργίας του,1914,
Δ.Παπαδόπουλου (Σαυριώτη),»»Από τα περασμένα»» 1, ΠΕ 7 (1956) 3801.»
α/α Καθηγητές-δάσκαλοι Καταγωγή Ειδικότητα καθηγητών
1 Θεολόγος Παναγιωτίδης Χάρσερα Δ/ντης και καθηγητής θρησκ., ελλην. και λατινικών
2 Θωμάς Παυλίδης Αργυρούπολις ελληνικών και ιστορίας
3 Ανέστης Οικονομίδης Αργυρούπολις τουρκικών και γαλλικών
4 Αθανάσιος Ελευθεριάδης Αργυρούπολις διδάσκαλος ρωσσικών
5 Δημήτριος Σαραφίδης Αργυρούπολις εμπορικών και γαλλικών
6 Αριστείδης Μιλυβδάς Αργυρούπολις ελληνικών και τουρκικών
7 Χρήστος Παπαδόπουλος Αργυρούπολις ωδικής και γυμναστικής
8 Θεόδωρος Παπαδόπουλος Αργυρούπολις εκκλησιαστικής μουσικής
9 Δημήτριος Δημητριάδης Κοζάνη φυσικομαθηματικών
α/α-Απόφοιτοι α/α-Απόφοιτοι Καταγωγή
1 Αποστολίδης Ισραήλ Σταυρίν
2 Γρηγοριάδης Παύλος Λερί
3 Δεληγιαννίδης Κοσμάς Τσολόχενα
4 Ευτυχίδης Ιωάννης Βαρενού-Γιαγλίντερε
5 Καλογερίδης Γεώργιος Σίσα
6 Κατσίδης Ιωάννης Άλμη Νίβαινας
7 Κιντζονίδης Θεόφιλος Κάτω Ταρσός Χερίανας
8 Μαυροκεφαλίδης Γρηγόριος Κάτω Ταρσός Χερίανας
9 Μιχαηλίδης Μιχαήλ Άτρα
10 Μουμτζίδης Δημήτριος Αργυρούπολις
11 Παπαδόπουλος Δημήτριος Σταυρίν
12 Παπαδόπουλος Ιεροκλής Κάτω Ταρσός Χερίανας
13 Παπαδόπουλος Κων/νος Αέννες Νίβαινας
14 Παχατουρίδης Σάββας Χόψια
15 Πουρουτσίδης Στέφανος Αργυρούπολις
16 Σιδηρόπουλος Γεώργιος Ζαγκάρ Χερίανας
17 Σπυρίδης Βασίλειος Ισπίρ Κοασίου
18 Τεκτονίδης Αριστείδης Ψωμάντων
19 Τιλκερίδης Μιλτιάδης Ματζερά
20 Τσακανάς Αλκιβιάδης Ζαγκάρ Χερίανας
21 Φωτιάδης Αλκιβιάδης Σαλούτ Χερίανας
22 Χαραλαμπίδης Γεώργιος Ζαγκάρ Χερίανας
Σχόλια
1. Με τον τίτλο «Από τα περασμένα» συνεργάτης της ΠΕ Δημήτρ.Ππααδόπουλος (Σταυριώτης), ύστερα από επιθυμία πολλών άλλοτε μαθητών του ονομαστού Φροντιστηρίου Αργυρουπόλεως Χαλδίας, παρέθεσε πίνακα των καθηγητών,δασκάλων και των αποφοίτων του Φροντιστηρίου κατά το 1914, τελευταίο έτος της κανονικής λειτουργίας του.
«Πίνακας σχολείων και πληθυσμού της Βαρενού,
Κυριάκου Σουμελίδη, «»Το χωρίον Βαρενού»», ΠΕ 6 (1955) 3388-3400.»  
   
   
Βαρενού 1  
α)Ελληνικός πληθυσμός 80 οικογ.ή 280-300 κάτ.
β)Σχολή 2 1
   
Σχόλια  
1. Βρισκόταν στους πρόποδες του βουνού Κουλάτ-Δαγ κοντά στο ποτάμι Γιαγλή-Δερέ. Διοικητικώς ανήκε στην υποδιοίκηση Αργυρουπόλεως, από την οποία απείχε 4 ώρες, εκκλησιαστικώς στη Μητρόπολη Χαλδίας. Η Βαρενού υπήρξε πατρίδα πολλών αρχιερέων, ιερέων και διανοουμένων (σελ.2288).  
   
2. Η δ.Στέλλα Πλακίδα (Θεσ.νίκη), από πληροφορίες που πήρε από το θείο της Αριστοτέλη Πλακίδα (Δράμα), μας γράφει ότι στη Βαρενού δίδαξαν και οι εξής δάσκαλοι: Ζαχαρίας Αυγερινός του παπα-Γιάννη, Χαράλαμπος Σουμελίδης του Πινδάρου, Στέφανος Χατζόπουλος, Μισιρλής, Σπύρος Παπαδόπουλος από τη Λυκάστη και άλλοι, τους οποίους δε θυμάται.  
   
 
«Πίνακας σχολείων και πληθυσμού του χωριού Μαντριά,
Δ.Κ.Παπαδόπουλου (Σταυριώτη), «»Μαντριά»», ΠΕ 7 (1956) 3754.»    
     
     
Μαντριά 1    
Ενορίες:    
α)Αφκά Μαντριά Ελληνικός πληθυσμός 35 οικογ.
Δημοτικό Σχολείο 1  
β)Μουζαρά Ελληνικός πληθυσμός 15 οικογ.
γ)Απάν Μαντριά ή Άεν Παύλου Ελληνικός πληθυσμός 25 οικογ.
     
Σχόλια    
1. Βρισκόταν στο δρόμο Άρτασας-Αργυρουπόλεως, λίγο πιο πάνω από το παλιό χωρίο «Πέντε Εγκλησίας».  
«Πίνακας σχολείων, δασκάλων και σχολικών εφόρων της Χάρσερας το 1908,
Ηλία Θεοδωρίδη, «»Η εορτή Τιρών Ιεραρχών στη Χάρσοραν το 1908″», ΠΕ 11 (1960) 5569-5570.»  
   
   
Χάρσορα  
1.Σχολείο 1
2.Δάσκαλοι: Αθανάσιος Ελευθεριάδης από την Αργυρούπολη
  Νικόλαος Τσαϊρίδης και Γεώργιος Λαζαρίδης από τη Χάρσερα
3.Σχολικοί έφοροι: Πέτρος Χαραλαμπίδης 1
  Αβραάμ Τσελεπίδης
   
Σχόλια  
1. Ο σ. μεταξύ των άλλων αναφέρεται και στο εξής περιστατικό που έδειχνε το ενδιαφέρον και την αγάπη των ανθρώπων της εποχής εκείνης προς το σχολείο. Ήταν γιορτή των Τριών Ιεραρχών το 1908. Την ημέρα αυτή όλοι οι κάτοικοι του χωριού μετά τον εκκλησιασμό μαζεύονταν στο σχολείο. Εκεί, ύστερα από τις καθιερωμένες ομιλίες κλπ., οι σχολικοί έφοροι περιέφεραν «δίσκο» για να ρίξει ο καθένας ό,τι μπορούσε σε χρήματα ή αντικείμενα για το σχολείο. Είχαν συγκεντρωθεί 1.600 γρόσια. Μέσα στο δίσκο ήταν και ένας φάκελος. Τον άνοιξαν και διάβασαν: «Ο υπογεγγραμμένος Αναστάσιος Χαραλαμπίδης προσφέρω υπέρ του ιερού Σχολείου Χάρσερας χίλια (1.000) ρούβλια άτινα κατέθεσα εις την Τράπεζα Καπαγιαννίδη εις Τραπεζούνταν». Επικράτησε μεγάλη συγκίνηση με τη σχολική εφορεία και ανακήρυξαν τον Αναστάσιο Χαραλαμπίδη μέγα ευεργέτη του σχολείου. Αποφάσισαν ακόμη να αναρτηθεί η φωτογραφία του στο σχολείο και να τελείται την πρώτη Κυριακή μετά την Υπαπαντή, κάθε χρόνο, μνημόσυνο «υπέρ των ευεργετών και δωρητών και συδνρομητών των σχολείων» (σελ.5570).  
   
   
   
   
   
   
 
«Πίνακας σχολείων, δασκάλων και πληθυσμού της Χάρσερας και των ενοριών Διάκονα και Ομάλα κατά την περίοδο πρίν από την Ανταλλαγή,
Άντων Ν.Ταργοντσίδου, «»Χάρσερα»», ΠΕ 1 (1950) 566-568.»        
         
         
α)Χάρσερα 1        
Ελλην.πληθυσμός 70 οικογ.ή 350 κάτ.      
Σχολείο 1      
β)Διάκονα (ενορία)        
Ελλην.πληθυσμός 250 κάτ.      
Σχολή 1 με 7 τάξεις      
Δάσκαλοι 4      
γ)Ομάλα (ενορία)        
Ελλην.πληθυσμός 15 οικογ.      
Σχολή 1 με 2 τάξεις      
Δάσκαλος 1      
         
Σχόλια        
1. Η Χάρσερα, αμιγές ελληνικό κεφαλοχώρι, βρισκόταν στην αριστερή όχθη του ποταμού Κάνις στο δημόσιο δρόμο Τραπεζούντας-Ερζερούμ, μιάμιση ώρα από την Αργυρούπολη. Είχε 8 ενορίες, 2 ελληνικές και 6 τουρκικές (σελ.566). Πολλοί Χαρσερώτες ξενιτεύθηκαν στη Ρωσία και κυρίως στο Βλαδικαυκάς, όπου μεταξύ των άλλων ίδρυσαν και επτατάξιο σχολείο με 5 δασκάλους για την ελληνοπρεπή μόρφωση των παιδιών τους (σελ.568).        
         
         
       
«Πίνακας σχολείων, σχολικών τάξεων και πληθυσμού της Ίμερας 1,
Αγανθάγγελου Φωστηροπούλου,»»Το χωρίον Ίμερα»», ΑΠ 11 (1941) 146-163 και ΠΕ 1 (1950) 285-286.»  
   
   
Ίμερα  
α)Πληθυσμός 2 500 οικογ.
β)Κεντρική Αστική Σχολή 3 1 με 7 τάξεις
γ)Παράρτημα Σχολής 4 1
   
Σχόλια  
1. Αμιγές ελληνικό χωριό της Χαλδίας συνεχόμενο με την Κρώμνη, σε απόσταση 80χλμ. νοτιοανατολικά της Τραπεζούντας, στο νομό της οποίας υπαγόταν διοικητικώς. Εκκλησιαστικώς υπαγόταν στη Μητρόπολη Χαλδίας. Το χωριό το αποτελούσαν πέντε συνεχόμενες ενορίες και τρείς άλλες σε απόσταση (σελ.146).  
   
   
2. Ο πληθυσμός της Ίμερας πρίν από 1878 ήταν 500 οικογένειες, πρίν από τον Ευρωπαϊκό Πόλεμο 300 οικογένειες και κατά την Ανταλλαγή 120 οικογένειες (σελ.147).  
   
3. Το διδακτήριο της Σχολής ανεγέρθηκε το 1870. Πρίν από την ανέγερσή του, σε προγενέστερους χρόνους, η διδασκαλία γινόταν σε διάφορα σπίτια από οποιουσδήποτε εγγραμμάτους. Από τότε που ανεγέρθηκε η Σχολή, οι δάσκαλοι διορίζονταν και ήταν τακτικοί. Οι πόροι του σχολείου προέρχονταν κυρίως από δωρεές των αποδήμων Ιμεραίων. Είχε καθιερωθεί επίσης το κέρδος της μονοπωλιακής καταναλώσεως των οινοπνευματωδών ποτών, που αποθηκεύνονταν στο υπόγειο του σχολείου, να διατίθεται υπέρ της Σχολής. Μέγας ευεργέτης της Σχολής αναδείχθηκε ο Γ.Κορσαβίδης, που χρημάτισε δήμαρχος του Κρασνοβόσκ Ρωσίας. Με τη διαθήκη του δώρισε στη Σχολή 30.000 χρυσά ρούβλια. Η Σχολή βοηθούσε σε πολλές περιστάσεις τους απόρους κατοίκους του χωριού και κυρίως τους στρατευθέντες και απελθέντες κατά τον πόλεμο. Η Σχολή είχε πολύ καλή φήμη σ” όλη την περιοχή και την θεωρούσαν ως την καλύτερη μετά το Ημιγυμνάσιο της Αργυρουπόλεως (σελ.152-153).  
   
   
   
   
   
   
   
4. Το παράρτημα της Σχολής βρισκόταν στην απομακρυσμένη ενορία της Ίμερας, στο Λειβάδι (σελ.154).
«Πίνακας σχολείων, σχολικών τάξεων, πληθυσμού και πληθυσμιακής σύνθεσης (Τούρκοι-Έλληνες) των χωριών της περιφέρειας Χόψας,
Αγανθάγγελου Π.Τσαούση 1, (Μητροπολίτου Νευροκοπίου και Ζιχνών),»»Ιστορία του εν Πόντω χωρίου Χόψα και η καταστροφή αυτής»»,Αθήναι 1960.»        
         
         
         
α/α-Όνομα χωριού 2 Ελλην.πληθ. (οικογ.) Σύνθεση χωριού Αριθ.Σχολείων Αριθ.Τάξεων
         
1.Φτυκάρ 3 5 και 40 οικογ.Τούρκ.    
2.Γολή 4 40 αμιγές ελλην. 1 1
3.Χόψα 80 και 11 οικογ. Τούρκ. 1  
4.Άνω Φυτίανα 15 και 50 οικογ.Τούρκ.    
5.Κάτω Φυτίανα 30 αμιγές ελλην. 1 1
6.Άνω Λετσούχ   αμιγές ελλην. 1 1
7.Άνω Σαραντάριον 5   αμιγές ελλην. 1  
8.Κάτω Σαραντάριον   αμιγές ελλην. 1  
9.Ματζερά 40 και 20 οικογ.Τούρκ. 1  
10.Παπαβράμ 60 αμιγές ελλην. 1  
11.Κορόνιξα-Κορόξενα 40 αμιγές ελλην. 1 1
12.Αμπρικιάντων 6 120 αμιγές ελλην. 1 7 3
13.Τσαπούκ 30 αμιγές ελλην. 1  
         
Σχόλια        
1.Αγαθάγγελος Τσαούσης (Μητροπολίτης Νευροκοπίου και Ζιχνών): Καταγόταν από το χωριό Χόψα της επαρχίας Χαλδίας του Πόντου. Σε νεαρή ηλικία χειροτονήθηκε διάκονος. Τελείωσε το Γυμνάσιο Καισαρείας και στη συνέχεια φοίτησε στη Θεολογική Σχολή της Χάλκης, από την οποία αποφοίτησε ύστερα από 5 χρόνια. Μετά την ανταλλαγή των πληθυσμών εγκαταστάθηκε στη Δράμα, στο γυμνάσιο της οποίας διορίστηκε καθηγητής της θεολογίας από το 1923 μέχρι το 1941. Κατά τη διάρκεια της κατοχής υπηρέτησε ως καθηγητής σε γυμνάσιο της Θεσσαλονίκης. Το 1946 διορίστηκε μητροπολίτης Νευροκοπίου. Μετά την κατάργηση της Μητροπόλεως Ζιχνών και την προσάρτησή της στη Μητρόπολη Νευροκοπίου, η νέα Μητρόπολη ονομάστηκε «Ιερά Μητρόπολις Νευροκοπίου-Ζιχνών» με έδρα την πόλη της Νέας Ζίχνης (χειμερινή διαμονή μητροπολίτη) και το Κάτω Νευροκόπι (θερινή διαμονή του). Το 1963 αποδήμησε και τάφηκε στο προαύλιο του ναού του Αγ.Γεωργίου της Νέας Ζίχνης. Υπήρξε δραστήριος και πρόσφερε πολλές υπηρεσίες στην πατρίδα, στην Εκκλησία και στην κοινωνία. (Τα παραπάνω βιογραφικά στοιχεία έχουν ληφθεί από του Σάββα Ασλανίδη «Η ωραία Κερασούς», 1976, σελ.78-79).        
         
         
         
         
         
         
         
         
2.Στην απαρίθμηση των χωριών της περιοχής ο σ. συμπεριέλαβε και χωριά καθαρά τουρκικά, τα οποία εμείς παραλείπουμε.        
3.Το Φτυκάρ δεν είχε σχολείο (σελ.14).        
4. Το κτίριο του σχολείου της Γολής ήταν λιθόκτιστο. Κτίστηκε κατά τον Κριμαϊκό πόλεμο μαζί με την εκκλησία (σελ.14).        
5. Δεν ξέρουμε αν από άγνοια ή παράλειψη ο σ. δεν αναφέρει τον πληθυσμό των χωριών αυτών.        
6.Το χωριό είχε τους εξής οικισμούς ή μαχαλάδες: α)Αμπρικιάντων, β)Γιαγτζάντων, γ)Κιοσάντων ή Γαλατζάντων, δ)Μουσκιανέντων, ε)Αγιοράντων, στ)Κουστελάντων και ζ)Γονοκώλ (σελ.17). Ο Ανανίας Νικολαϊδης αναφέρει ότι υπήρχαν οι οικισμοί: Πααράντων, Λάγκιοϊν και Φάκιον στο «Ποτάμιον Χόψας» (βλ.σχετικά ΠΕ 10 (1959) 5306).        
         
         
7.Το σχολείο ήταν κεντρικό τριτάξιο (σελ.17).      
«Πίνακας δασκάλων που δίδαξαν κατά καιρούς σε σχολεία της Κρώμνης,
Αθαν.Ι.Παρχαρίδη 1,»»Κρώμνη.Ιστορική Σκιαγραφία»», ΠΦ 2 (1937) 370-371.»  
   
   
Διδάξαντες 2 Καταγωγή
1.Χριστόφορος Λιγομενίδης 3  
2.Παρθένα Γ.Σιδηροπούλου  
3. Αναστάσιος Σιδηρόπουλος  
4. Νικόλαος Ευμοιρίδης  
   
Επαρχ.Σαμανάντων 4  
1.Νικόλαος Ευμοιρίδης  
2.Κακούλης από Τρίπολη
3.Κακούλης το β”  
4. Χαράλαμπος Χαριάδης (Χαρατσής) 5  
5. Ευθύμιος Νικολαόυ Ευμοιρίδης 6  
6.Κ.Παπα Π.Παπαδόπουλος  
7.Χρήστος Δαμιανίδης  
8. Θεόδωρος Κτενίδης  
9. Γεώργιος Ι.Παπαβασιλείου Ιμεραίος
10. Γεώργιος Αηδονίδης  
11. Στυλιανός Ουσταμπασίδης  
   
Σχολείο ενορίας Αληθινού 7  
1. Χρήστος Δαμιανίδης 8  
2. Γ.Ευμοιρίδης 9  
3. Κ.Ζαλούμ  
4. Δ.Ουσταμπασίδης  
5. Παπα Πάνος Ευμοιρίδης  
   
Σχόλια  
1. Αθανάσιος Ι.Παρχαρίδης: Γιος του ερευνητή των διαλέκτων του Πόντου Ιωάννη Παρχαρίδη. Γεννήθηκε το 1884 στην Τραπεζούντα. Καταγόταν όμως από την Κρώμνη. Αφού έμαθε τα πρώτα γράμματα, φοίτησε για μερικά χρόνια στο Φροντιστήριο Τραπεζούντας. Ασχολήθηκε με τη λογοτεχνία δημοσιεύοντας έμμετρα και πεζά σε περιοδικά και εφημερίδες της Τραπεζούντας και της Αθήνας. Εξέδωσε επίσης πλήθος αυτοτελών έργων ιστορικού και λαογραφικού περιεχομένου. Κατάλογο των δημοσιευμάτων του Αθαν.Παρχαρίδη βλέπε ΧΠ1 (Μάιος 1944) τεύχ.9,σελ.208.  
   
   
   
   
2. Στην περίοδο «της ακμής των μεταλλείων -γράφει ο σ.- οι μεν Κρυφοί εδιδάσκοντο την Τουρκικήν γλώσσαν, οι δε χριστιανόπαιδες, τα λεγόμενα κοινά, δηλαδή την βυζαντινήν γραφήν και το ψαλτήριον. Το έργο της διδασκαλίας των χριαστιανοπαίδων εξήσκουν κυρίως οι ιερείς» (σελ.370).  
   
   
3. Από τους διδάξαντες στην Κρώμνη, γύρω στα τέλη του 18 ου αιώνα, συγκαταλέγονται οι τέσσερις πρώτοι κατά σειρά του πίνακα. Από αυτούς ο Νικόλαος Ευμορίδης δίδαξε και στην Αργυρούπολη (σελ.371).  
   
4. Το 1830 περίπου απέκτησε η Κρώμνη το πρώτο σχολείο που κτίστηκε στην επαρχία Σαμανάντων. Το 1830-1850 δίδαξαν οι Νικόλαος Ευμοιρίδης, Κακούλης για πρώτη και δεύτερη φορά και κάποιος διάκονος από την Αργυρούπολη, το όνομα του οποίου παραμένει άγνωστο και γι’αυτό δεν περιελήφθηστον πίνακα (σελ.371).  
   
   
5. Ο Χαράλαμπος Χαριάδης είχε έρθει από την Τραπεζούντα το 1848. Στην αρχή δίδασκε στο σπίτι του Χη Ποπά, που βρισκόταν κοντά στο δικό του στη συνοικία Βαρτάντων. Ο Χαριάδης παραχώρησε αργότερα οικόπεδο, κάποιο χωράφι, για την ίδρυση σχολείου, το οποίο τελικά κτίστηκε κοντά στο ναό του Αγ.Γεωργίου. Ήταν αλληλοδιδακτικό, με πρωτοδάσκαλο τον ίδιο (σελ.371).  
   
   
6. Ο Ευθύμιος Ευμοιρίδης ήταν γιος του Νικολάου Ευμοιρίδη, γι’αυτό ίσως τον αποκαλούσαν και Νικολαϊδη. Τον αποκαλούσαν και Σαχταρά, άγνωστο για ποιο λόγο (σελ.371).  
   
7. Το σχολείο του Καλούλ κτίστηκε το 1865 και λειτούργησε επί 23 χρόνια (σελ.371).  
8. Ο Χρήστος Δαμιανίδης ήταν ο πρώτος δάσκαλος της ενορίας Αληθινού του Καστροτείχου (σελ.371).  
9. Ο Γεώργιος Ευμοιρίδης δίδαξε επί 17 χρόνια στο σχολείο Καλούλ. Το 1885 οι κάτοικοι των Φραγκάντων και Σαμανάντων έκτισαν νέο μεγάλο διδακτήριο στο κέντρο των τριών ενοριών, Σαμανάντων, Φραγκάντων και Μαντζάντν (σελ.371).  
 
«Πίνακας 1 ονομάτων δασκάλων που δίδαξαν στα σχολεία του Σταυρί από το 1870 μέχρι το 1914,
Δημητρίου Παπαδόπουλου 2 (Σταυριώτη), «»Εκπαιδευτικά Σταυρί»», ΠΕ 3 8 (1957) 4515-4524.»          
           
           
α/α Όνομα δασκάλου Τόπος καταγωγής Σχολείο που δίδαξε Σχολ.έτη  
           
1 Χρυσόστομος Φελεκίδης 5 Σταυρί Κεντρ.Αλληλοδ.Σταυρί 5 1870-1872  
2 Παπαδημήτρης Παπαδόπουλος Σταυρί Κεντρ.Αλληλοδ.Σταυρί 5 1872-1875  
3 Ιωάννης Σαββαντίδης Σταυρί Κεντρ.Αλληλοδ.Σταυρί 5 1875-1877  
4 Σπυρίδων Κατσίδης Σταυρί Κεντρ.Αλληλοδ.Σταυρί 5 1877-1880  
5 Μωϋσής Μισαηλίδης Σταυρί Κεντρ.Αλληλοδ.Σταυρί 5 1880-1883  
6 Ιωάννης Κερέμης Βαρενού Κεντρ.Αλληλοδ.Σταυρί 5 1883-1885  
7 Παπαμαστάσιος Βαρενού Κεντρ.Αλληλοδ.Σταυρί 5 1885-1887  
8 Θεόδωρος Παπαδόπουλος Βαρενού Κεντρ.Αλληλοδ.Σταυρί 5 1887-1890  
9 Νικόλαος Παπαδόπουλος Σταυρί Κεντρ.Αλληλοδ.Σταυρί 5 1890-1891  
10 Νικόλαος Δαμιανίδης Αργυρούπολις Δημ.Σχολείο Απανωχώρ 1891-1893  
11 Αθανάσιος Κισσίδης Βαρενού Δημ.Σχολείο Απανωχώρ 1893-1894  
12 Κων/νος Κάσσιος (ή Κάτσον) Σταυρί Δημ.Σχολείο Απανωχώρ 1894-1896  
13 Θεμιστοκλής Κελεσίδης Σταυρί Δημ.Σχολείο Απανωχώρ 1896-1898  
14 Θεόδωρος Παπαδόπουλος Σταυρί Δημ.Σχολείο Απανωχώρ 1898-1899  
15 Λάζαρος Ουσταμπασίδης Αργυρούπολις Δημ.Σχολείο Απανωχώρ 1899-1900  
16 Κων/νος Κάσσιος Σταυρί Δημ.Σχολείο Απανωχώρ 1900-1904  
17 Χαράλαμπος Σουμελίδης Βαρενού Δημ.Σχολείο Απανωχώρ 1904-1906  
18 Γρηγόριος Μισαηλίδης Σταυρί Δημ.Σχολείο Απανωχώρ 1906-1910  
19 Ελένη Μιανίδου Σταυρί Δημ.Σχολείο Απανωχώρ 1910-1913  
20 Νικόλαος Πουλτίδης Σταυρί Δημ.Σχολείο Απανωχώρ 1913-1914  
21 Πέτρος Κυριακόπουλος Σταυρί Δημ.Σχολείο Αφκατωχώρ 1891-1893  
22 Γεώργιος Παπαδόπουλος Σταυρί Δημ.Σχολείο Αφκατωχώρ 1893-1896  
23 Νικόλαος Παπαχριστοδούλου Αργυρούπολις Δημ.Σχολείο Αφκατωχώρ 1896-1899  
24 Γεώργιος Παπαδόπουλος Σταυρί Δημ.Σχολείο Αφκατωχώρ 1899-1901  
25 Ισραήλ…. Χουσλή Δημ.Σχολείο Αφκατωχώρ 1901-1903  
26 Παπαγεώργιος Παπαδόπουλος Σταυρί Δημ.Σχολείο Αφκατωχώρ 1903-1905  
27 Μιλτιάδης Οικονομίδης Αργυρούπολις Δημ.Σχολείο Αφκατωχώρ 1905-1907  
28 Αριστείδης Παναγιωτίδης Σταυρί Δημ.Σχολείο Αφκατωχώρ 1907-1908  
29 Αντίπατρος Ορφανίδης Αργυρούπολις Δημ.Σχολείο Αφκατωχώρ 1908-1909  
30 Παπαγεώργιος Παπαδόπουλος   Δημ.Σχολείο Αφκατωχώρ 1909-1910  
31 Παύλος Παπαδόπουλος Σταυρί Δημ.Σχολείο Αφκατωχώρ 1910-1911  
32 Θεμιστοκλής Αμανατίδης Σταυρί Δημ.Σχολείο Αφκατωχώρ 1911-1914  
33 Παπα-Διονύσιος Παπαστεφάνου Σταυρί Δημ.Σχολείο Μονοβάντων6 1891-1893  
34 Παναγής Παπαστεφάνου Σταυρί Δημ.Σχολείο Μονοβάντων6 1893-1895  
35 Στυλιανός Θεοδώρου Αργυρούπολις Δημ.Σχολείο Μονοβάντων6 1895-1898  
36 Ανδρέας Ανδρεάδης Αργυρούπολις Δημ.Σχολείο Μονοβάντων6 1898-1899  
37 Νικόλαος Ηλ.Δαμιανίδης Αργυρούπολις Δημ.Σχολείο Μονοβάντων6 1899-1901  
38 Θεμιστοκλής Βυζάντιος Βαρενού Δημ.Σχολείο Μονοβάντων6 1901-1902  
39 Μιλτιάδης Γραμματικόπουλος Βαρενού Δημ.Σχολείο Μονοβάντων6 1902-1903  
40 Νικόλαος Ξιφιλίνος Αργυρούπολις Δημ.Σχολείο Μονοβάντων6 1903-1904  
41 Λάζαρος Ουσταμπασίδης Αργυρούπολις Δημ.Σχολείο Μονοβάντων6 1904-1905  
42 Αθανάσιος Ελευθεριάδης Αργυρούπολις Κεντρική Σχολή 7 1905-1907  
43 Αριστείδης Παναγιωτίδης Σταυρί Κεντρ.Σχολή Μονοβάντων 1905-1907  
44 Αθανάσιος Ελευθεριάδης Αργυρούπολις Κεντρ.Σχολή Μονοβάντων 1907-1908  
45 Κοσμάς Παπαδόπουλος Σταυρί Κεντρ.Σχολή Μονοβάντων 1907-1908  
46 Αθανάσιος Ελευθεριάδης Αργυρούπολις Κεντρ.Σχολή Μονοβάντων 1908-1909  
47 Μιλτιάδης Οικονομίδης Αργυρούπολις Κεντρ.Σχολή Μονοβάντων 1908-1909  
48 Αριστείδης Παναγιωτίδης Σταυρί Κεντρ.Σχολή Μονοβάντων 1908-1909  
49 Ζαχαρίας Αυγερινός (δ/ντης) Βαρενού Εσσερίειος Κεντρική Σχολή 8 1909-1911  
50 Αλέξανδρος Σουμελίδης(διδ/λος) Βαρενού Εσσερίειος Κεντρική Σχολή8 1909-1911  
51 Μιλτιάδης Οικονομίδης(διδ/λος) Αργυρούπολις Εσσερίειος Κεντρική Σχολή8 1909-1911  
52 Χαράλαμπος Μισαηλίδης(διδ/λος) Σταυρί Εσσερίειος Κεντρική Σχολή8 1909-1911  
53 Αλέξανδρος Σουμελίδης (δ/ντης) Βαρενού Εσσερίειος Κεντρική Σχολή8 1911-1912  
54 Παπαγρηγόριος Μισαηλίδης (διδ/λος) Σταυρί Εσσερίειος Κεντρική Σχολή8 1911-1912  
55 Δανιήλ Ψωμιάδης (διδ/λος) Αργυρούπολις Εσσερίειος Κεντρική Σχολή8 1911-1912  
56 Δανιήλ Ψωμιάδης (δ/ντης) Αργυρούπολις Εσσερίειος Κεντρική Σχολή8 1912-1913  
57 Ιωάννης Βερβελές (διδ/λος) Σίσια Εσσερίειος Κεντρική Σχολή8 1912-1913  
58 Θεμιστοκλής Αμανατίδης (διδ/λος) Σταυρί Εσσερίειος Κεντρική Σχολή8 1912-1913  
59 Ιωάννης Βερβελές (δ/ντης) Σίσια Εσσερίειος Κεντρική Σχολή8 1913-1914  
60 Θεμιστοκλής Αμανατίδης Σταυρί Εσσερίειος Κεντρική Σχολή8 1913-1914  
           
Σχόλια          
1. Ο πίνακας περιλαμβάνει όλα τα ονόματα των δασκάλων που δίδαξαν κατά καιρούς στις ενορίες του Σταυρί από το 1870 έως το 1914. Από το 1914 μέχρι την ανταλλαγή των πληθυσμών δε λειτούργησε καμιά σχολή εξαιτίας του πολέμου και της ανώμαλης καταστάσεως (σελ.4522). Πρίν από το 1870, όπως μας πληροφορεί ο σ., ο ιερέας παπα-Νικόλας, γιος του παπα-Γεωργίου το γένος Σαχίνη (Κεσλισογλου), δίδαξε τα κοινά γράμματα σ’άλλους. Το έργο του συνέχισε ο γιος του παπα-Στέφανος (1804-1876) και από αυτόν προσέλαβε την επωνυμία Κεσίσογλου (Παπαδόπουλος) ή ΠαπαΣτεφάνου (ΠΦ 3 (1938) 149).          
           
           
           
           
2. Δημήτριος Κ.Παπαδόπουλος-Σταυριώτης: Γεννήθηκε το 1895 στην ενορία Μονοβάντων του Σταυρί. Διδάχθηκε τα πρώτα γράμματα στο Δημοτικό Σχολείο της ιδιαίτερης πατρίδας του. Φοίτησε στο Σχολαρχείο Αργυρουπόλεως και μετά την αποφοίτησή του, το 1914, πριν κηρυχθεί ο Α” Παγκόσμιος Πόλεμος, κατέφυγε στη Ρωσία, όπου εξάσκησε το επάγγελμα του δασκάλου στην πόλη Τουαψέ. Το 1921 ήθε στην Ελλάδα. Διετέλεσε δάσκαλος στην Αλεξανδρούπολη μέχρι την αποχώρησή του από την ενεργό υπηρεσία το 1951. Πέθανε το 1972 στη Θεσ/νίκη. Η προσφορά του Δημητρίου Κ.Παπαδοπούλου στα ποντιακά γράμματα γενικά και της ιδιαίτερης πατρίδας του Σταυρί ειδικά υπήρξε πλούσια. (Βλέπε σχετικό πίνακα δημοσιευμάτων του συγγραφέα στο «Αρχείο Σταυρί», Αθήνα 1985, σελ.154-175, βιογραφικά στοιχεία του συγγραφέα στην ΠΕ 14 (1963) 6987-6988).          
           
           
           
           
           
           
3. Εκτός από την ΠΕ, στα ΠΦ (3 (1938) 149-150) καθώς και στο «Αρχείο Σταυρί»,Αθήνα 1985 (σελ.73-78), ο σ. αναφέρεται στην εκπαιδευτική κατάσταση του Σταυρί.          
           
4. Στα ΠΦ, ό.π. 150, αναφέρεται ως Χρυσόστομος Χρύσιος, το ίδιο και στο «Αρχείο Σταυρί», ό.π. σελ.76.          
5. Το Κεντρικό Αλληλοδιδακτικό Σχολείο λειτούργησε κοντά στο νεόδμητο ναό της Υψώσεως του Σταυρού από το 1870 ς το 1891. Από το 1891 και πέρα τα δημοτικά σχολεία και των τριών ενοριών λειτούργησαν κανονικά μέχρι το 1914, οπότε έκλεισαν εξαιτίας του πολέμου (σελ.4518).          
           
           
6. Στην ενορία Μονοβάντων λειτούργησε δημοτική σχολή μέσα στο παλαιό κτίριο κοντά στο ναό του Αγίου Βασιλείου μέχρι το 1903, κατόπιν μέσα σε σπίτι μέχρι το 1905, οπότε μεταφέρθηκε σε καινούργιο οίκημα (σελ.4518).          
           
7. Από το 1905 το σχολείο της ενορίας Μονοβάντων λειτούργησε ως κεντρικό. Σχετικά με την ανέγερση του διδακτηρίου της σχολής ο σ. μας πληροφορεί ότι το 1904 το ετοιμόρροπο παλαιό σχολείο Μονοβάντων καταστράφηκε. Οι κάτοικοι με την εισήγηση του Μιλτιάδη Τομπάζη αποτάθηκανστον πλούσιο συμπατριώτη τους Χατζή Παναγιώτη Ασσερή, που διέμενε στο Κερτς της Κριμαίας, ζητώντας τη συδνρομή του για την ανέγερση σχολείου. Ο αείμνηστος Ασσερής με ευχαρίστηση ανέλαβε τις δαπάνες της ανεγέρσεως και με εντολή του αγοράσθηκε κατάλληλο οικόπεδο μέσα στην ενορία Μονοβάντων. Την 20η Μαρτίου τέθηκε ο θεμέλιος λίθος του νέου κτιρίου με τρείς αίθουσες διδασκαλίας. Το Σεπτέμβριο αποπερατώθηκε το διδακτήριο και άρχισε η λειτουργία του ως κεντρικού σχολείου μέχρι το 1909. Τα έτη αυτά προσελήφθησαν διδάσκαλοι με ανώτερη μόρφωση (σελ.4519).          
           
           
           
           
           
           
           
8. Την άνοιξη του 1908 επισκέφθηκε την πατρίδα του ο Χατζηπαναγιώτης Ασσερής και πολύ λυπήθηκε για την κατάσταση του διδακτηρίου, έτσι που ήταν χαμηλό με μικρά παράθυρα. Το χαρακτήρισε ανθυγιεινό. Με δικά του έξοδα και προσωπική επιστασία ο Ασσερής προχώρησε στην ανέγερση νέου διδακτηρίου, παρά τις κάποιες αντιρρήσεις για την τοποθεσία στην οποία έπρεπε να κτισθεί το σχολείο. Το 1909 περατώθηκε μεγαλόπρεπο το διδακτήριο της Κεντρικής Αστικής Σχολής Σταυρί που πήρε την επωνυμία «Εσσερίειος». Το διδακτήριο είχε 4 αίθουσες διδασκαλίας και γραφείο δ/ντη. Η δαπάνη για το όλο έργο πέρασε τις 1.000 χρυσές λίρες. Η Εσσερίειος Κεντρική Σχολή λειτούργησε κανονικά μέχρι το 1914, σ’αυτή φοιτούσαν γύρω στοςυ 100 μαθητές και μαθήτριες. Πλάι στο σχολικό κτίριο ανεγέρθηκε διώροφο οίκημα με 4 διαμερίσματα, που χρησίμευε για κατοικίες ξένων δασκάλων (σελ.4519).          
           
           
           
           
           
           
         
«Πίνακας αριθμού σχολείων, μαθητών, δασκάλων και σχολικών δαπανών της πόλεως Κερασούντας κατά το 1906,
Οικονόμου Κυρίλλου Ηλ.Παυλίδου,»»Η Κερασούς»», Ξεν. 4 (1906) 22-23″                    
                     
                     
Σχολεία                    
Αρρεναγωγεία Νηπιαγωγεία Σχολαρχεία Ημιγυμνάσια Παρθεναγωγεία 1 Παραρτήματα 2 Μαθητές όλων των σχολείων 3 Καθηγητές-Δάσκαλοι 4 όλων των σχολείων Δαπάνες 5    
1 1 1 1 1 2 1,000 24 1.000 χρ.λίρ.Τουρκ.    
                     
Σχόλια                    
1. Το Παρθεναγωγείο στεγαζόταν στο σπίτι του μεγάλου ευεργέτη της πόλεως Σάββα Παυλίδη (σελ.22).                    
2. Το ένα από τα δύο σχολικά παραρτήματα λειτουργούσε στο προαύλιο της Αγίας Μεταμορφώσεως στο συνοικισμό Λιμένης και το άλλο στη συνοικία της Αγίας Τριάδας σε οίκημα το οποίο δώρησε ο Ν.Γ.Σεϊτανίδης στην κοινότητα, αξίας 500 λιρών, στη μνήμη του πατέρα του Χ» Γεωργίου Σεϊτανίδου (σελ.23).                    
                     
                     
3. Οι μαθητές και μαθήτριες ήσαν πάνω από 1.000 συνολικά, διαιρεμένοι οι μεν μαθητές σε δέκα τάξεις, οι δε μαθήτριες σε οκτώ τάξεις (σελ.23).                    
                     
4. Στο προσωπικό των σχολείων περιλαμβάνονταν και τρείς παιδονόμοι και επιμελητές (σελ.23).                    
5. Οι πόροι των σχολείων προέρχονταν από τις τακτικές εισφορές των τριών εκκλησιών, τις τακτικές συνδρομές των πολιτών, τα εισιτήρια των μαθητών, τις έκτακτες συνεισφορές των συγγενών των αποβιούντων, την περιφορά του Τιμίου Σταυρού κατά την ημέρα των Θεοφανέιων κλπ.(σελ.23).                    
                     
                   
«Πίνακας σχολείων, σχολικών τάξεων, νηπιαγωγείων, νηπίων και δασκάλων της Κερασούντας,
Θεοχ.Βασιλειάδου,»»Κερασούς: Σχολεία και Εκκλησία»», ΠΕ 5 (1954) 2538-2539.»    
     
     
Κερασούντα    
Α.Νηπιαγωγείο 1 1  
α)Νήπια 40-50  
β)Δάσκαλοι Νηπ/γείου: Γιάννης Καλπίδης,  
  Θεόδωρος Μανασής  
Β.Παρθεναγωγείο 2 1  
Γ.Δημοτ.Σχολείο 1 στη συνοικία Λιμένης  
Δ.Μεγάλο Σχολείο 3 1  
     
Σχόλια    
1. Το Νηπιαγωγείο ήταν συστηματικό. Λειτουργούσε σε παλαιό διώροφο κτίσμα. Η φοίτηση των παιδιών σ’αυτό αποτελούσε τη α’βαθμίδα εκπαιδεύσεως (σελ.2538).    
     
2. Το Παρθεναγωγείο ήταν πολύ καλά οργανωμένο (σελ.2538).    
3. Το «Μεγάλο Σχολείο» μαζί με το Παρθεναγωγείο αποτελούσαν την β΄βαθμίδα εκπαιδεύσεως στην Κερασούντα. Το κτίριο του «Μεγάλου Σχολείου» στο Σοκάκ-Μπασή είχε καεί και στη θέση του οι Κερασούντιοι έκτισαν άλλο σχολικό κτίριο, πολύ πιο ωραίο, που έγινε το καμάρι και το καύχημα της Κερασούντας. Το υπόγειό του αποτελούσε ωραίο χειμερινό γυμναστήριο, εφοδιασμένο με όλα τα όργανα γυμνάσεως. Το «Μεγάλο Σχολείο» ήταν 8/τάξιο και είχε πλούσια βιβλιοθήκη (σελ.2538).    
     
     
     
   

ΒΙΛΑΕΤΙΟ ΤΡΑΠΕΖΟΥΝΤΟΣ ΣΧΟΛΕΙΑ

ΒΙΛΑΕΤΙΟ ΤΡΑΠΕΖΟΥΝΤΟΣ ΔΑΣΚΑΛΟΙ

ΒΙΛΑΕΤΙΟ ΤΡΑΠΕΖΟΥΝΤΟΣ ΜΑΘΗΤΕΣ

ΒΙΛΑΕΤΙΟ ΣΕΒΑΣΤΕΙΑΣ ΣΧΟΛΕΙΑ

ΒΙΛΑΕΤΙΟ ΣΕΒΑΣΤΕΙΑΣ ΔΑΣΚΑΛΟΙ

ΒΙΛΑΕΤΙΟ ΣΕΒΑΣΤΕΙΑΣ ΜΑΘΗΤΕΣ

ΒΙΛΑΕΤΙΟ ΚΑΣΤΑΜΟΝΗΣ ΣΧΟΛΕΙΑ

ΒΙΛΑΕΤΙΟ ΚΑΣΤΑΜΟΝΗΣ ΔΑΣΚΑΛΟΙ

ΒΙΛΑΕΤΙΟ ΚΑΣΤΑΜΟΝΗΣ ΜΑΘΗΤΕΣ

ΑΝΑΚΕΦΑΛΕΩΣΗ ΣΧΟΛΕΙΑ

ΑΝΑΚΕΦΑΛΕΩΣΗ ΔΑΣΚΑΛΟΙ

ΑΝΑΚΕΦΑΛΕΩΣΗ ΜΑΘΗΤΕΣ

ΒΙΛΑΕΤΙΟ ΤΡΑΠΕΖΟΥΝΤΟΣ ΣΧΟΛΕΙΑ

ΒΙΛΑΕΤΙΟ ΤΡΑΠΕΖΟΥΝΤΟΣ ΔΑΣΚΑΛΟΙ

ΒΙΛΑΕΤΙΟ ΤΡΑΠΕΖΟΥΝΤΟΣ ΜΑΘΗΤΕΣ

ΒΙΛΑΕΤΙΟ ΣΕΒΑΣΤΕΙΑΣ ΣΧΟΛΕΙΑ

ΒΙΛΑΕΤΙΟ ΣΕΒΑΣΤΕΙΑΣ ΔΑΣΚΑΛΟΙ

ΒΙΛΑΕΤΙΟ ΣΕΒΑΣΤΕΙΑΣ ΜΑΘΗΤΕΣ

ΒΙΛΑΕΤΙΟ ΚΑΣΤΑΜΟΝΗΣ ΣΧΟΛΕΙΑ

ΒΙΛΑΕΤΙΟ ΚΑΣΤΑΜΟΝΗΣ ΔΑΣΚΑΛΟΙ

ΒΙΛΑΕΤΙΟ ΚΑΣΤΑΜΟΝΗΣ ΜΑΘΗΤΕΣ

ΑΝΑΚΕΦΑΛΕΩΣΗ ΣΧΟΛΕΙΑ

ΑΝΑΚΕΦΑΛΕΩΣΗ ΔΑΣΚΑΛΟΙ

ΑΝΑΚΕΦΑΛΕΩΣΗ ΜΑΘΗΤΕΣ

ΒΙΛΑΕΤΙΟ ΤΡΑΠΕΖΟΥΝΤΟΣ

Φυλές Κάτοικοι

Πηγή: «Η ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΤΡΑΠΕΖΟΥΝΤΑΣ» ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΣΚΑΛΙΕΡΗ (1921)

ΒΙΛΑΕΤΙΟ ΣΕΒΑΣΤΕΙΑΣ

Φυλές Κάτοικοι

Πηγή: «Η ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΤΡΑΠΕΖΟΥΝΤΑΣ» ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΣΚΑΛΙΕΡΗ (1921)

ΒΙΛΑΕΤΙΟ ΚΑΣΤΑΜΟΝΗΣ

Φυλές Κάτοικοι

Πηγή: «Η ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΤΡΑΠΕΖΟΥΝΤΑΣ» ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΣΚΑΛΙΕΡΗ (1921)

ΣΥΝΟΛΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥ

ΒΙΛΑΕΤΙΩΝ: ΤΡΑΠΕΖΟΥΝΤΑΣ, ΣΕΒΑΣΤΕΙΑΣ, ΚΑΣΤΑΜΟΝΗΣ

Φυλές Κάτοικοι

*Στους Έλληνες Ορθοδόξους δεν συμπεριλαμβάνονται οι Ελληνογενείς Κρυπτοχριστιανοί και οι Φρυγοπελασγοί ή Φρυγοέλληνες

Πηγή: «Η ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΤΡΑΠΕΖΟΥΝΤΑΣ» ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΣΚΑΛΙΕΡΗ (1921)

ΠOΝΤΙΟΙ ΣΤΟΝ ΚΑYΚΑΣΟ ΚΑΙ ΤΗΝ ΡΩΣIΑ

Περιφέρειες- Πόλεις Πληθυσμός Παρατηρήσεις

Πηγή: «Η ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΤΡΑΠΕΖΟΥΝΤΑΣ» ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΣΚΑΛΙΕΡΗ (1921)

Εθνότητες εν ΠόντωΠεριοχαί
Βιλαέτιον Τραπεζούντος και ανεξάρτητος διοίκησις ΤζανίκΣαντζάκιον Σινώπης (εν τω βιλαγετίω Κασταμονής)Σαντζάκια βιλαγετίου ΣεβαστείαςΣύνολον
ΑμάσειαΚαρά - ΧισάρΤοκάτ
Έλληνες Ορθόδοξοι52300023000550005150047000700000
Τούρκοι (εν οις και Τάταροι και Τσιαπνήδες)116.00895001190002700070500422000
Διάφορα φύλα Μωαμεθανικά αυτόχθονα ή και εκ μεταναστεύσεων προελθόντα μετά φυλετικής συνειδήσεως και χριστιανικών παραδόσεων των πλείστωνΛάζοι220000-500500-221000
Κούρδοι4050015001500025001650076000
Κηζηλμπάσηδες1300025002800030001650063000
Κιρκάσιοι920001050024000450035000166000
Βόσνιοι-400---400
Πομάκοι-100---100
Αρμένιοι50000300510001800038000157300
ΔιάφοροιΓεωργιανοί53200180---
Άραβες Χριστ.-90300100-
Αθίγγανοι4800-100-50
Ιουδαίοι35050250-100
Πέρσαι250030-50-
Ευρωπαίοι102080200--
Ελληνογενείς Μωαμεθανοί
ΟφλήδεςΕν Όφει65000
ΤονιαλήδεςΕν Τόνια12000
ΤζάννοιΕν Τζανίκ17000
Κλωστοί (Ματζουκάται, Κρωμναίοι, Σταυριώται) ήτοι Κρυπτοχριστιανοί85000
Το όλον 2.048.250
Πηγή: ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΦΩΤΙΑΔΗΣ «Η ΓΕΝΟΚΤΟΝΙΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΤΟΥ ΠΟΝΤΟΥ» εκδόσεις Ηρόδοτος (1ος τόμος σελ.209-211)
ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΟI ΠΙΝΑΚEΣ ΑΡΧΙΜΑΝΔΡΙΤΗ ΠΑΝΑΡΕΤΟΥ ΤΟΠΑΛΙΔΗ
ΓΕΝΙΚΟΝ ΚΑΤΑΣΤΑΤΙΚΟΝ ΤΟΥ ΠΟΝΤΟΥ
ΕΛΛΗΝΕΣ ΟΡΘΟΔΟΞΟΙ697000
ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΟΣ ΚΛΗΡΟΣ1459
ΠΟΛΕΙΣ11
ΚΩΜΟΠΟΛΕΙΣ41
ΧΩΡΙΑ1013
ΓΥΜΝΑΣΙΑ3
ΗΜΙΓΥΜΝΑΣΙΑ7
ΣΧΟΛΑΡΧΕΙΑ ΚΑΙ ΔΗΜΟΤΙΚΑ ΣΧΟΛΕΙΑ1047
ΚΑΘΗΓΗΤΑΙ, ΔΙΔΑΣΚΑΛΟΙ ΚΑΙ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΣΣΑΙ1236
ΜΑΘΗΤΑΙ ΚΑΙ ΜΑΘΗΤΡΙΑΙ75953
ΝΑΟΙ1131
ΜΟΝΑΙ ΑΡΡΕΝΩΝ12
ΜΟΝΑΙ ΘΗΛΕΩΝ10
ΠΑΡΕΚΚΛΗΣΙΑ ΠΕΡΙ ΤΑ1647
ΦΙΛΑΝΘΡΩΠΙΚΑ ΣΩΜΑΤΕΙΑ14
ΦΙΛΟΠΤΩΧΟΙ ΑΔΕΛΦΟΤΗΤΕΣ23
ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑ2
ΚΟΙΝΟΤΙΚΟΝ ΤΑΠΗΤΟΥΡΓΕΙΟΝ1
ΛΥΚΕΙΟΝ1
Πηγή: ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΦΩΤΙΑΔΗΣ «Η ΓΕΝΟΚΤΟΝΙΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΤΟΥ ΠΟΝΤΟΥ» εκδόσεις Ηρόδοτος (1ος Τόμος σελ.221)
Α’ ΚΑΤΑ ΤΟ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑ
Ορθόδοξοι Χριστιανοί697000
Μωαμεθανοί, πάσης προελεύσεως, εν οις και οι κρυπτοχριστιανοί988000
Αρμένιοι, Γρηγοριανοί, Καθολικοί, και λοιποί Διαμαρτυρόμενοι60000
Διαμαρτυρόμενοι5000
Εν όλω1750000
Β’ ΚΑΤ’ ΕΘΝΙΚΟΤΗΤΑΣ
Έλληνες διαφόρων θρησκευμάτων πλην των κρυπτοχριστιανών847000
Τούρκοι, Τάταροι, Κιρκάσιοι, Απχάζοι, Ίβηρες, μετά των ‘’κρυπτοχριστιανών’’ και των εξ Ελλήνων και Αρμενιών εξισλαμισθέντων και συγχωνευθέντων843000
Αρμένιοι60000
Εν όλω1750000
Πηγή: ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΦΩΤΙΑΔΗΣ «Η ΓΕΝΟΚΤΟΝΙΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΤΟΥ ΠΟΝΤΟΥ» εκδόσεις Ηρόδοτος (1ος Τόμος σελ.217)
ΠΙΝΑΚΑΣ ΑΡΧΙΜΑΝΔΡΙΤΗ ΠΑΝΑΡΕΤΟΥ ΤΟΠΑΛΙΔΗ
ΒΑΣΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΟΥ ΠΑΤΡΙΑΡΧΕΙΟΥ
ΚΑΤΑΣΤΑΤΙΚΟΝ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΥ ΤΟΥ ΠΟΝΤΟΥ ΑΡΧΟΜΕΝΟΥ ΤΟΥ ΕΤΟΥΣ 1914
Α’ ΕΠΑΡΧΙΑ ΤΡΑΠΕΖΟΥΝΤΟΣ
Έλληνες Ορθόδοξοι55,000
Κλήρος: Μητροπολίτης, ιεροκήρυκες, Αρχιμανδρίται και ιερείς93
Πόλεις2
Κωμοπόλεις5
Χωρία73
Γυμνάσιον1
Σχολαρχεία και Δημοτικά Σχολεία αμφοτέρων των φύλων84
Ημιγυμνάσια, θηλεων 1 και αρρένων 12
Καθηγηταί και Διδάσκαλοι αμφοτέρων των φύλων165
Μαθηταί και μαθήτριαι6,800
Ναοί85
Μοναί, γυναικείαι, εξ ων η μία έρημος Μοναχών2
Παρεκκλήσια αρχαία και νέα υπέρ τα200
Φιλεκπαιδευτικοί Σύλλογοι2
Φιλόπτωχοι Αδελφότητες5
Νοσοκομείον1
Β΄ΕΠΑΡΧΙΑ ΡΟΔΟΠΟΛΕΩΣ
Έλληνες Ορθόδοξοι24,820
Κλήρος: Μητροπολίτης, Αρχιμανδρίται, Ιερομόναχοι και ιερείς108
Κωμοπόλεις3
Χωρία54
Σχολαρχεία και Δημοτικά Σχολεία αμφοτέρων των φύλων55
Διδάσκαλοι αμφοτέρων των φύλων87
Μαθηταί και μαθήτριαι3,053
Ναοί60
ΜΟΝΑΙ Πατριαρχικαί, Βασιλικαί και Σταυροπηγιακαί3
ΜΟΝΑΙ Γυναικείαι, εξαρτώμεναι εκ των Σταυροπηγιακών Μονών2
Παρεκκλήσια αρχαία και νέα υπέρ τα225
Φιλεκπαιδευτικοί Αδελφότητες3
Φιλόπτωχοι Αδελφότητες2
Γ’ ΕΠΑΡΧΕΙΑ ΧΑΛΔΕΙΑΣ - ΚΕΡΑΣΟΥΝΤΟΣ
Έλληνες Ορθόδοξοι197,450
Κλήρος: Μητροπολίτης, Αρχιμανδρίται, Ιεροκήρυκ., Ιερείς, Ιερομοναχ.450
Πόλεις2
Κωμοπόλεις14
Χωρία266
Ημιγυμνάσια3
Σχολαρχεία και Δημοτικά Σχολεία αμφοτέρων των φύλων262
Καθηγηταί και Διδάσκαλοι αμφοτέρων των φύλων322
Μαθηταί και μαθήτριαι24,800
Ναοί324
ΜΟΝΑΙ, αρρένων 7, θηλέων 7, εν όλω14
Ιερατική Σχολή – Γυμνάσιον1
Παρεκκλήσια υπέρ τα392
Φιλόπτωχοι Αδελφότητες4
Φιλεκπαιδευτικοί Σύλλογοι 3
Λύκειον1
Κοινοτικόν Ταπητουργείον1
Δ’ ΕΠΑΡΧΙΑ ΚΟΛΩΝΙΑΣ
Έλληνες Ορθόδοξοι65,000
Κλήρος: Μητροπολίτης, Αρχιμανδρίται, Ιερείς105
Πόλεις1
Χωρία94
Σχολαρχεία και Δημοτικά Σχολεία88
Διδάσκαλοι και Διδασκάλισαι94
Μαθηταί και μαθήτριαι4,000
Ναοί92
ΜΟΝΑΙ, -έρημος-1
Παρεκκλήσια130
Φιλόπτωχος Αδελφότης1
Ε’ ΕΠΑΡΧΙΑ ΝΕΟΚΑΙΣΑΡΕΙΑΣ
Έλληνες Ορθόδοξοι127,457
Κλήρος: Μητροπολίτης, Επίσκοπος, Αρχιμανδρίτ., Ιερείς, Ιεροκήρυκες215
Πόλεις3
Κωμοπόλεις11
Χωρία166
Ημιγυμνάσιον1
Σχολαρχεία και Δημοτικά Σχολεία182
Διδάσκαλοι και Διδασκάλισσαι193
Μαθηταί και μαθήτριαι12,800
Ναοί180
Παρεκκλήσια υπέρ τα200
Φιλεκπαιδευτικοί Αδελφότητες4
Φιλόπτωχοι Αδελφότητες6
ΣΤ’ ΕΠΑΡΧΙΑ ΑΜΑΣΕΙΑΣ
Έλληνες Ορθόδοξοι227,273
Κλήρος: Μητροπολίτης, 2 Επίσκοποι, Αρχιμανδρίτ., Ιερείς, Ιεροκήρυκες488
Πόλεις3
Κωμοπόλεις8
Χωρία360
Γυμνάσιον1
Ημιγυμνάσιον1
Σχολαρχεία και Δημοτικά Σχολεία αμφοτέρων των φύλων376
Καθηγηταί και Διδάσκαλοι αμφοτέρων των φύλων386
Μαθηταί και μαθήτριαι23,600
Ναοί390
Παρεκκλήσια περί τα500
Φιλεκπαιδευτικά Σωματεία2
Φιλόπτωχοι Αδελφότητες5
Νοσοκομείον1
Πηγή: ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΦΩΤΙΑΔΗΣ «Η ΓΕΝΟΚΤΟΝΙΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΤΟΥ ΠΟΝΤΟΥ» εκδόσεις Ηρόδοτος (1ος Τόμος σελ.218-221)
Ο Ιωάννης Σιανλόγλου, στηριζόμενος σε στατιστική ‘’των κατά Πόντον ελληνικών χωρών’’ του 1911 δέχεται ότι στις 13 περιφέρειες με τις 1.349 κοινότητες οι Έλληνες στον ιστορικό Πόντο ήσαν 620.350 και μαζί με τους ‘’από τεσσαρακονταετίας και εντεύθεν εις Ρωσίαν μεταναστεύσαντες 416.190’’ συνολικά ήταν 1.036.540
ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΤΩΝ ΚΑΤΑ ΠΟΝΤΟΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΧΩΡΩΝ ΚΑΤΑ ΤΟ 1911
α/αΠεριφέρειαιΚοινότηςΣχολείαΕκκλ. καθολικαίΕκκλ. ιδιωτικαίΜοναστήριαΠληθυσμός
1Αργυρούπολις μεθ’ όλων των περιφ.143142143311763,110
2Ροδόπολις (Μάτζκας)635863213730,200
3Τραπεζούς103104103181250,380
4Κερασούς και Πουλαντζάκης77707759247,300
5Τρίπολις43304011017,200
6Ορδού (Κοτύωρα)10710010380139,800
7Καραχισσάρ Σεπήν (Κολωνία)78607793131,200
8Γιαηλά γιουζού2315201009,200
9Μελάνθια30203017012,000
10Ρεσσατιγιέ και Πουρούκ2727270110,800
11Σεβάστειας Σουσεχρή43354319017,200
12Κοϊλασσάρ1145003,300
13Ευδοκίας (Τοκάτι)2720263110,800
14Ερπαά63636311030,000
15Νιξάρ (Νεοκαισσάρεια)5750550024,100
16Φάτσα (Βαδισάνη)181818907,200
17Οινόη191519407,600
18Σαμψούς μεθ’ όλην την περιφ.3833703835113186,000
19Σινώπη7571306,800
20Ινέπολις835014,600
21Παρθένιον μέχρι Χιλής20202015011,360
1,5491,2291,3271,56026620,350
Οι από τεσσαρακονταετίας και εντεύθεν εις Ρωσίαν μεταναστεύσαντες416,190
Σύνολον1,036,540
Πηγή: ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΦΩΤΙΑΔΗΣ «Η ΓΕΝΟΚΤΟΝΙΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΤΟΥ ΠΟΝΤΟΥ» εκδόσεις Ηρόδοτος (1ος Τόμος σελ.222)

ΒΙΛΑΕΤΙΟ ΤΡΑΠΕΖΟΥΝΤΟΣ

ΒΙΛΑΕΤΙΟ ΣΕΒΑΣΤΕΙΑΣ

ΒΙΛΑΕΤΙΟ ΚΑΣΤΑΜΟΝΗΣ

ΑΝΑΚΕΦΑΛΑΙΩΣΗ ΤΟΥ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥ ΤΩΝ ΤΡΙΩΝ ΒΙΛΑΕΤΙΩΝ ΑΝΑ ΦΥΛΕΣ

ΠOΝΤΙΟΙ ΣΤΟΝ ΚΑYΚΑΣΟ ΚΑΙ ΤΗΝ ΡΩΣIΑ

ΒΙΛΑΕΤΙΟ ΤΡΑΠΕΖΟΥΝΤΟΣ

ΒΙΛΑΕΤΙΟ ΣΕΒΑΣΤΕΙΑΣ

ΒΙΛΑΕΤΙΟ ΚΑΣΤΑΜΟΝΗΣ

ΑΝΑΚΕΦΑΛΑΙΩΣΗ ΤΟΥ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥ ΤΩΝ ΤΡΙΩΝ ΒΙΛΑΕΤΙΩΝ ΑΝΑ ΦΥΛΕΣ

ΠOΝΤΙΟΙ ΣΤΟΝ ΚΑYΚΑΣΟ ΚΑΙ ΤΗΝ ΡΩΣIΑ

ΦOΡΟΣ ΠΟΥ ΕΙΣEΠΡΑΤΤΕ ΤΟ ΤΟΥΡΚΙΚO ΔΗΜOΣΙΟ

Ποσόν(δρχ)

ΦOΡΟΣ ΠΟΥ ΕΙΣEΠΡΑΤΤΕ ΤΟ ΤΟΥΡΚΙΚO ΔΗΜOΣΙΟ

ΦOΡΟΣ ΠΟΥ ΕΙΣEΠΡΑΤΤΕ ΤΟ ΤΟΥΡΚΙΚO ΔΗΜOΣΙΟ

Απολογισμός γενοκτονίας

Από την έκρηξη του α’ παγκοσμίου πολέμου (1914) ως την μικρασιατική καταστροφή (1922), οι Νεότουρκοι με τα σκληρά μέτρα που έλαβαν εναντίον των Ελλήνων του Πόντου με τη μέθοδο των εξοριών, βιασμών, σφαγών, εξανδραποδισμών και απαγχονισμών (κατά τον Πανάρετο Τοπαλίδη) εξόντωσαν:
α. κατά την περίοδο 1914-1918170.576 Ποντίους
β. κατά την περίοδο 1918-1922119.122 Ποντίους
δηλαδή συνολικά289.698 Ποντίους
ποσοστό δηλαδή 41,56% σε σύνολο 697.000 Ελλήνων κατοίκων, , ενώ κατά τον Γ. Βαλαβάνη οι απώλειες των Ποντίων σύμφωνα με τη Μαύρη Βίβλο του Κεντρικού Συμβουλίου των Ποντίων στην Αθήνα ανέρχονται σε 303.238 ως το 1922, και 353.000 ως το Μάρτιο του 1924, ποσοστό που ξεπερνάει το 50% του ολικού πληθυσμού των Ελλήνων του Πόντου.
ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ Γ. ΒΑΛΑΒΑΝΗ (ΠΡΩΤΗ ΕΚΔΟΣΗ 1925)
«ΣΥΓΧΡΟΝΟΣ ΓΕΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΠΟΝΤΟΥ»
Η εξόντωσις των Ελλήνων εις αριθμούς
Κατά την στατιστικήν της Μαύρης Βίβλου, την οποίαν εξέδωκεν Αγγλιστί και Γαλλιστί το εν Αθήναις Κεντρικόν Συμβούλιον του Πόντου κατά το 1922, οι σφαγέντες και οπωσδήποτε εξολοθρευθέντες Έλληνες του Πόντου από του 1914 μέχρι του 1922 ανέρχονται εις τους εξής αριθμούς:
Περιφ. Αμασείαςεξολοθρευθέντεςή αποθανόντεςεν τη εξορία134.078
Περιφ. Ροδοπόλεως >> >> >>17.479
Περ. Χαλδείας-Κερασούντος >> >> >>64.582
Περ. Νεοκαισαρείας >> >> >>27.216
Περ. Τραπεζούντος >> >> >>38.435
Περ. Κολωνίας >> >> >>21.448
Σύνολον >> >> >>303.238
Ήτοι σύνολον φονευθέντων ή αποθανόντων εν εξορία, μη συμπεριλαμβανομένων των βραδύτερον εκ του αποκλεισμού και κακουχιών εκλιπόντων μέχρι σήμερον.
Από τα παραπάνω στοιχεία αποδεικνύεται ότι 815 ακμάζουσες κοινότητες καταστράφηκαν ολοκληρωτικά, ότι όλα τα ελληνικά χωριά με τις 1.134 εκκλησίες τους και τα 960 σχολεία λεηλατήθηκαν και κάηκαν, ότι περιουσίες που αποκτήθηκαν ύστερα από 500 χρόνια σκληρής δουλειάς και που ανέρχονταν σε περισσότερα από δύο εκατομμύρια φράγκα κλάπηκαν και χάθηκαν, κι ότι ο πληθυσμός 303.238 ανδρών εξολοθρεύτηκε με φωτιά κι ατσάλι. Πολλοί από αυτούς κρεμάστηκαν ή πέθαναν από το κρύο. Οι σφαγές κοντά στο Καβάκ, το Ντζουμπούς Χαν, το Σελαμελίκ και το Κιζ Αλάν όπως και οι σφαγές του Αντά, του Καραπερτσίν, του Τεκέ Κιοϊ, και της Μερζιφούντας – πόλης που οι κάτοικοί της εξολοθρεύτηκαν στο κτίριο του Γαλλικού Σχολείου – και οι πολυάριθμοι απαγχονισμοί στην Αμάσεια, είναι ατράνταχτες αποδείξεις αυτού του αφανισμού.
Μέχρι όμως του έαρος του 1924, ήτοι από της καταρρεύσεως του Μικρασιατικού μετώπου μέχρι της ως άνω ημερομηνίας το τραγικόν μαρτυρολόγιον του Πόντου περιέλαβεν εισέτι 50.000 περίπου νέους μάρτυρας, το πλείστον των οποίων γυναίκες και παιδιά.
Όλη ώστε η εις ανθρώπινον υλικόν απώλεια των Ποντίων δύναται να υπολογισθή από του Γενικού πολέμου μέχρι Μάρτιου 1924 εις τριακοσίας πεντήκοντα τρεις χιλιάδας φονευθέντας (353.000), απαγχονισθέντας και αποθανόντας εκ πείνης, ασθενειών και κακουχιών.
?>

Το μέγεθος της τραγικής καταστροφής των Ελλήνων του Επεσίου αποδίδει πιστά ο ακόλουθος στατιστικός πίνακας, που συντάχθηκε μετά την ανακωχή:

‘’ΤΜΗΜΑ ΕΠΕΣΙΟΥ’’

Πριν τον πόλεμο

Μετά τον Πόλεμο

Οικίες

Κάτοικοι

Οικίες

Κάτοικοι

Κηζήκ

250

750

50

300

Παζάρ Πελέν

90

450

15

90

Τζαμλή Καλέ

90

450

50

300

Κούλαλη

70

350

18

90

Παναγία

90

450

35

210

Ινονού

130

650

65

390

Καγιά Τυπή

180

900

90

490

Κοβατζούκ

65

328

22

132

Μουρασούλ

60

300

25

150

Τσελέπ

50

250

22

132

Δερέκιοϊ

110

550

50

300

Κόβτεπε

145

725

90

540

Αρμούτ Τσαϊρη

90

450

26

156

Κούρβαον

100

500

50

300

Καϊλη Καγιά

90

450

35

210

Τζέτουρα

70

350

30

180

Δερέταμ

96

480

40

240

Πιρέτεσε

112

560

48

288

Την ίδια εφιαλτική εικόνα παρουσιάζουν και οι αντίστοιχες εκθέσεις που αφορούν τα υπόλοιπα χωριά της επαρχίας Κολωνίας.

Συνολικά ο Πόντος ως το τέλος του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου είχε, σύμφωνα με τη στατιστική του Πανάρετου, τα παρακάτω θύματα:

‘’209.674, εξετοπίσθησαν και εξωρίσθησαν εις το εσωτερικόν της Μικράς Ασίας, εκ των οποίων ελάχιστοι επέζησαν μέχρι της ανακωχής, και επανήλθον.

1.968, απηγχονίσθησαν, επί διαφόροις προφάσεσι και συκοφαντίαις.

57.892. εσφάγησαν ή ετυφεκίσθησαν επί τόπου, ή εν τη εξορία.

121, εκάησαν ζώντες εκ των οποίων 37 ιερείς.

175.595, εθανατώθησαν εκ των κακουχιών και των βασάνων.

Εν όλω απωλέσθησαν 233.576 Έλληνες.

Προσέτι, διαρκούντος του ευρωπαϊκού πολέμου κατέφυγον εις Ρωσσίαν εκδιωχθέντες εκ των εν Πόντω εστιών των, 85.000 Έλληνες’’

Ανάλογη συμφορά είχαν υποστεί και οι Πόντιοι των περιοχών που δεν εκκενώθηκαν. Η λεπτομερής στατιστική του τμήματος Έρπαα που καταρτίστηκε από τον
αρχιερατικό επίτροπο Νεοκαισαρείας αποδίδει επακριβώς την εικόνα της γενοκτονίας που συντελέστηκε:

Κάτοικοι πριν τον Ευρωπαϊκό Πόλεμο 9.262

Ιερείς

Άνδρες

Γυναίκες

Παιδιά

Σύνολο

Εξηφανίσθησαν χωρίς να γνώσθη πώς.

28

6

34

Απηγχονίσθησαν.

10

10

Εσφάγησαν.

30

1

31

Ετουφεκίσθησαν.

2

135

5

15

157

Απέθανον εν φυλακαίς.

1

108

1

110

Εκάησαν ζώντες.

15

9

24

Εθανατώθησαν εκ κακώσεων.

2

94

4

104

204

Εθανατώθησαν εκ πείνης.

1.083

42

1.695

2.820

Εθανατώθησαν εξ ασθενειών.

132

114

246

Εθανατώθησαν εν τω στρατώ.

657

657

4.293

Έμειναν ζώντες.

4.969

9.262

Πηγή: ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΦΩΤΙΑΔΗΣ «Η ΓΕΝΟΚΤΟΝΙΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΤΟΥ ΠΟΝΤΟΥ» εκδόσεις Ηρόδοτος (2ος Τόμος σελ 250-253)


Log Out ?

Are you sure you want to log out?

Press No if youwant to continue work. Press Yes to logout current user.